Study Note: Teaching Methods and Instructional Process
Noteशिक्षण विधि र शैक्षणिक प्रक्रिया
१. शिक्षण विधिको अवधारणा र प्रकार
शिक्षण विधि भनेको शिक्षकले निश्चित उद्देश्य प्राप्त गर्न विषयवस्तु प्रस्तुत गर्ने र विद्यार्थीलाई सिकाइमा संलग्न गराउने व्यवस्थित तरिका हो। विधि छनोट गर्दा उद्देश्य, विषयवस्तुको प्रकृति, विद्यार्थीको उमेर र स्तर, उपलब्ध समय र सामग्रीलाई ध्यान दिनुपर्छ। कुनै एक विधि सबै अवस्थाका लागि उत्तम हुँदैन।
| शिक्षककेन्द्रित विधि | विद्यार्थीकेन्द्रित विधि |
|---|---|
| व्याख्यान, प्रदर्शन, कथन, पाठ्यपुस्तक वाचन | परियोजना, समस्या समाधान, खोज/अन्वेषण, छलफल, भूमिका निर्वाह, क्षेत्रकार्य, खेल |
| शिक्षक सक्रिय, विद्यार्थी मुख्यतः श्रोता | विद्यार्थी सक्रिय, शिक्षक सहजकर्ता |
| धेरै विषयवस्तु छोटो समयमा | गहिरो बुझाइ, सीप र सिर्जनशीलता |
अन्तरक्रियात्मक विधि: प्रश्नोत्तर, छलफल, मस्तिष्क मन्थन (brainstorming), सोक्रेटिक प्रश्न विधि। समालोचनात्मक चिन्तन विकासका लागि "किन?", "कसरी?", "यदि ... भए के होला?" जस्ता उच्च तहका प्रश्न सोध्नुपर्छ।
२. वार्षिक, एकाइ र दैनिक योजना
वार्षिक योजना मा पूरा शैक्षिक सत्रका एकाइ, पाठ्यघण्टी, समय र मूल्याङ्कन तालिका हुन्छ। एकाइ योजना मा एउटा एकाइका उद्देश्य, पाठ विभाजन, क्रियाकलाप र एकाइ परीक्षण हुन्छ। दैनिक पाठयोजना एक घण्टीको विस्तृत योजना हो। बहुकक्षा शिक्षण (एउटै शिक्षकले एकैपटक दुई वा बढी कक्षा पढाउने) मा कक्षागत र विषयगत तालमेल मिलाएर योजना गर्नुपर्छ।
३. आधुनिक शिक्षण रणनीतिहरू
- परियोजना विधि: जोन डिउईको "गरेर सिक्ने" (learning by doing) दर्शनमा आधारित; डब्लु. एच. किलप्याट्रिकले विकास गरे। चरण: परिस्थिति सिर्जना → परियोजना छनोट → योजना → कार्यान्वयन → मूल्याङ्कन → अभिलेखन। उदाहरण: "हाम्रो टोलको फोहोर व्यवस्थापन" सर्वेक्षण।
- क्षेत्रकार्य/शैक्षिक भ्रमण: वास्तविक स्थानमा गई अवलोकन र तथ्याङ्क सङ्कलन (नदी, खेत, ऐतिहासिक स्थल)।
- समस्या समाधान विधि: समस्या पहिचान → परिभाषा → तथ्य सङ्कलन → परिकल्पना → परीक्षण → निष्कर्ष। डिउईको चिन्तनशील विचार प्रक्रियामा आधारित।
- भूमिका निर्वाह (role play): विद्यार्थीले कुनै पात्र वा परिस्थितिको अभिनय गरेर सिक्ने; सामाजिक विषय, भाषा र नैतिक शिक्षामा उपयोगी।
- खोज/अन्वेषण विधि: ब्रुनरको discovery learning; विद्यार्थीले आफैँ नियम पत्ता लगाउने।
- आगमन र निगमन विधि: आगमन (inductive) मा उदाहरणबाट नियमतर्फ जाइन्छ (विशिष्टबाट सामान्य); निगमन (deductive) मा नियमबाट उदाहरणतर्फ (सामान्यबाट विशिष्ट)। सुरुका कक्षामा आगमन विधि बढी उपयुक्त।
४. सहकार्यात्मक सिकाइ
विद्यार्थीले साना समूहमा साझा लक्ष्यका लागि एकअर्कालाई सहयोग गर्दै सिक्ने विधि। मुख्य तत्त्व: सकारात्मक अन्तरनिर्भरता, व्यक्तिगत जवाफदेहिता, आमनेसामने अन्तरक्रिया, सामाजिक सीप र समूह प्रक्रियाको समीक्षा। प्रचलित तरिका:
- Think-Pair-Share: आफैँ सोच्ने, जोडीमा छलफल गर्ने, कक्षामा प्रस्तुत गर्ने।
- Jigsaw: प्रत्येक सदस्यले पाठको एक अंश सिकेर "विज्ञ समूह" मा छलफल गर्छ र आफ्नो समूहलाई सिकाउँछ।
- साथी शिक्षण (peer tutoring) र ग्यालरी वाक।
५. उपचारात्मक शिक्षण
नैदानिक परीक्षण (diagnostic test) बाट विद्यार्थीको सिकाइ कठिनाइ र त्यसको कारण पहिचान गरी त्यसलाई हटाउन दिइने विशेष शिक्षण उपचारात्मक शिक्षण हो। क्रम: पहिचान → निदान → उपचार → पुनर्मूल्याङ्कन। उदाहरण: धेरै विद्यार्थीले "हासिल" भएको घटाउमा गल्ती गरेमा ठोस वस्तु (बन्डल-सिन्का) प्रयोग गरेर स्थानमान फेरि सिकाउने।
६. महामारी र विपद्मा सिकाइ निरन्तरता
कोभिड-१९ महामारीका बेला विद्यालय बन्द हुँदा नेपालमा वैकल्पिक प्रणालीबाट सिकाइ सहजीकरण निर्देशिका, २०७७ लागु गरियो। यसअनुसार विद्यार्थीको पहुँच हेरेर सिकाइका माध्यम छानियो:
- इन्टरनेट र डिजिटल उपकरण भएका: अनलाइन कक्षा, सिकाइ पोर्टल
- टेलिभिजन/रेडियो मात्र भएका: रेडियो र टेलिभिजन कार्यक्रम
- कुनै साधन नभएका: स्वअध्ययन सामग्री, सामुदायिक सिकाइ केन्द्र, घरदैलो शिक्षण, साना समूहमा शिक्षण
विद्यालय पुनः सञ्चालन हुँदा सिकाइ क्षति पहिचान र पुनर्प्राप्ति (learning recovery) कार्यक्रम, मनोसामाजिक सहयोग र सरसफाइ मापदण्ड आवश्यक हुन्छन्।