Skip to content

Study Note: Student Assessment

Note

विद्यार्थी मूल्याङ्कन

१. मापन, परीक्षण र मूल्याङ्कन

  • मापन (measurement): कुनै गुणलाई सङ्ख्यामा व्यक्त गर्नु (जस्तै: ७५ अङ्क)। यो परिमाणात्मक हुन्छ।
  • परीक्षण (test): मापन गर्ने साधन (प्रश्नपत्र, अवलोकन फारम)।
  • मूल्याङ्कन (evaluation): मापनको नतिजामा मूल्य-निर्णय गर्नु (जस्तै: "७५ अङ्क राम्रो उपलब्धि हो")। यो परिमाणात्मक र गुणात्मक दुवै हुन्छ। सूत्रमा: मूल्याङ्कन = मापन + मूल्य-निर्णय।

उद्देश्य: सिकाइ उपलब्धि थाहा पाउने, सिकाइ कठिनाइ पहिचान, पृष्ठपोषण, शिक्षण विधि सुधार, कक्षोन्नति र प्रमाणीकरण, अभिभावकलाई जानकारी तथा पाठ्यक्रमको प्रभावकारिता जाँच।

सिकाइका लागि मूल्याङ्कन (assessment for learning, सिकाइ सुधार), सिकाइको मूल्याङ्कन (assessment of learning, उपलब्धि प्रमाणीकरण) र सिकाइका रूपमा मूल्याङ्कन (assessment as learning, विद्यार्थीको आत्ममूल्याङ्कन) तीन आधुनिक अवधारणा हुन्।

२. निर्माणात्मक र निर्णयात्मक मूल्याङ्कन

माइकल स्क्रिभेन (१९६७) ले यी दुई शब्दावली प्रयोग गरे।

आधारनिर्माणात्मक (Formative)निर्णयात्मक (Summative)
समयशिक्षणको क्रममा निरन्तरएकाइ, सत्र वा वर्षको अन्त्यमा
उद्देश्यसिकाइ सुधार र पृष्ठपोषणउपलब्धि निर्धारण, ग्रेड, प्रमाणपत्र
साधनप्रश्नोत्तर, कक्षाकार्य, गृहकार्य, अवलोकन, परियोजनावार्षिक परीक्षा, SEE, बोर्ड परीक्षा

यसबाहेक नैदानिक मूल्याङ्कन ले सिकाइ कठिनाइको कारण पत्ता लगाउँछ र स्थापनात्मक (placement) मूल्याङ्कन ले विद्यार्थीलाई उपयुक्त कक्षा वा समूहमा राख्न मद्दत गर्छ। मापदण्डका आधारमा मानक सन्दर्भित (norm-referenced) परीक्षणले विद्यार्थीलाई अरूसँग तुलना गर्छ भने कसौटी सन्दर्भित (criterion-referenced) परीक्षणले पूर्वनिर्धारित मापदण्डसँग।

३. शिक्षक निर्मित र प्रमापीकृत परीक्षण

शिक्षक निर्मित परीक्षण कक्षाको आवश्यकताअनुसार शिक्षक आफैँले बनाउँछन्। प्रमापीकृत (standardised) परीक्षण विज्ञहरूले प्रयोग-परीक्षणपछि वैधता, विश्वसनीयता र मानक (norm) निर्धारण गरेर तयार पार्छन् र एकै किसिमले प्रशासन गरिन्छ।

प्रश्नका प्रकार: वस्तुगत (बहुवैकल्पिक, ठिक/बेठिक, जोडा मिलाउने, खाली ठाउँ), छोटो उत्तरात्मक र लामो उत्तरात्मक (निबन्धात्मक)। बहुवैकल्पिक प्रश्नको प्रश्न भाग stem, सही उत्तर key र गलत विकल्प distractors कहलाउँछन्।

४. विशिष्टीकरण तालिका (Specification grid)

विशिष्टीकरण तालिका प्रश्नपत्रको "नक्सा" हो। यसले कुन एकाइबाट, कुन संज्ञानात्मक तहमा (ज्ञान, बोध, प्रयोग, उच्च दक्षता), कुन प्रकारका कति प्रश्न र कति अङ्कका प्रश्न सोध्ने भन्ने तोक्छ। यसले प्रश्नपत्रको विषयवस्तु वैधता बढाउँछ र हरेक वर्ष प्रश्नपत्र सन्तुलित बनाउँछ।

नमुना विशिष्टीकरण तालिका (पूर्णाङ्क ५०)
एकाइज्ञानबोधप्रयोगउच्च दक्षताजम्मा
भिन्न४४६२१६
प्रतिशत३४६४१७
ज्यामिति३४६४१७
जम्मा१०१२१८१०५०

ब्लुमको वर्गीकरण: बेन्जामिन ब्लुम (१९५६) ले संज्ञानात्मक क्षेत्रका छ तह दिए: ज्ञान, बोध, प्रयोग, विश्लेषण, संश्लेषण, मूल्याङ्कन। एन्डरसन र क्र्याथवोल (२००१) को परिमार्जित रूप: सम्झनु, बुझ्नु, प्रयोग गर्नु, विश्लेषण गर्नु, मूल्याङ्कन गर्नु, सिर्जना गर्नु। अन्य दुई क्षेत्र: भावनात्मक (affective) र मनोक्रियात्मक (psychomotor)।

५. अक्षराङ्कन पद्धति (Letter grading)

अङ्कको सट्टा अक्षर र ग्रेड पोइन्टमा उपलब्धि जनाउने पद्धति। राष्ट्रिय परीक्षा बोर्डले माध्यमिक तहमा प्रयोग गर्ने संशोधित ढाँचा:

प्राप्ताङ्क (%)ग्रेडग्रेड पोइन्टविवरण
९० र माथिA+४.०उत्कृष्ट (Outstanding)
८०–९० भन्दा कमA३.६अति उत्तम (Excellent)
७०–८० भन्दा कमB+३.२उत्तम (Very good)
६०–७० भन्दा कमB२.८राम्रो (Good)
५०–६० भन्दा कमC+२.४सन्तोषजनक (Satisfactory)
४०–५० भन्दा कमC२.०स्वीकार्य (Acceptable)
३५–४० भन्दा कमD१.६आधारभूत (Basic)
३५ भन्दा कमNG–ग्रेड नदिइएको (Not graded)

फाइदा: सानो अङ्कको फरकले हुने अनावश्यक प्रतिस्पर्धा र "फेल" को मानसिक दबाब घट्छ। समस्या: समाज र अभिभावकमा बुझाइको कमी, भर्ना र छनोटमा कठिनाइ। नियम परिवर्तन हुन सक्ने भएकाले परीक्षाअघि बोर्डको पछिल्लो निर्देशिका हेर्नुहोस्।

६. निरन्तर विद्यार्थी मूल्याङ्कन प्रणाली (CAS)

शिक्षणको क्रममा विद्यार्थीको सिकाइ निरन्तर अवलोकन, अभिलेखन र पृष्ठपोषण गरी सुधार गर्ने प्रणाली। साधन: पोर्टफोलियो, कार्य सञ्चयिका, रुब्रिक, जाँचसूची (checklist), श्रेणीमापन (rating scale), घटनावृत्त (anecdotal record), परियोजना, कक्षा सहभागिता। आधारभूत तहमा विशेष रूपमा प्रयोग गरिन्छ; "फेल" गराउनुभन्दा उपचारात्मक सहयोगबाट सबैलाई सिकाइमा पुर्‍याउनु यसको मर्म हो।

७. वैधता, विश्वसनीयता र नतिजा विश्लेषण

  • वैधता (validity): परीक्षणले जे मापन गर्नुपर्ने हो, त्यही मापन गर्नु। प्रकार: विषयवस्तु, रचना (construct), कसौटी (समवर्ती र भविष्यसूचक) र आभासी (face) वैधता।
  • विश्वसनीयता (reliability): नतिजामा स्थिरता र एकरूपता। विधि: परीक्षण-पुनर्परीक्षण, समानान्तर फारम, अर्धविच्छेद (split-half), परीक्षकबिचको सहमति। विश्वसनीय नभएको परीक्षण वैध हुन सक्दैन, तर विश्वसनीय परीक्षण वैध नहुन पनि सक्छ।
  • वस्तुनिष्ठता र व्यावहारिकता राम्रो परीक्षणका अन्य गुण हुन्।

प्रश्न विश्लेषण:

कठिनाइ सूचकाङ्क $P = \frac{R}{N} \times 100$, जहाँ R = सही उत्तर दिने सङ्ख्या, N = जम्मा विद्यार्थी। P जति ठुलो, प्रश्न त्यति सजिलो। सामान्यतः ३०–७० प्रतिशतबिचको P उपयुक्त मानिन्छ।

विभेदक सूचकाङ्क $D = \frac{R_U - R_L}{N/2}$, जहाँ $R_U$ र $R_L$ क्रमशः माथिल्लो र तल्लो समूहमा सही उत्तर दिने सङ्ख्या हुन्। D ०.३ वा सोभन्दा बढी भए प्रश्नले राम्रोसँग विभेद गर्छ।

उदाहरण: ४० विद्यार्थीमध्ये २४ ले सही उत्तर दिए। P = २४ ÷ ४० × १०० = ६०%। माथिल्लो २० मध्ये १६ र तल्लो २० मध्ये ८ ले सही उत्तर दिए भने D = (१६ − ८) ÷ २० = ०.४; यो राम्रो प्रश्न हो।