Study Note: Recent Thinking in Education
Noteशिक्षामा नवीनतम चिन्तन
शिक्षा अब केवल पाठ्यपुस्तक कण्ठ गराउने काम होइन। आजको शिक्षाले प्रत्येक बालबालिकाको पहिचान, अधिकार, विविधता र क्षमतालाई सम्मान गर्दै जीवनमा काम लाग्ने ज्ञान, सीप र धारणा विकास गर्नुपर्छ। यही सोचबाट समावेशी शिक्षा, बालमैत्री शिक्षा, लैङ्गिक समानता, जीवनपर्यन्त सिकाइ र जीवनोपयोगी सीपजस्ता अवधारणा विकसित भएका हुन्।
१. समावेशी शिक्षा
परिभाषा: लिङ्ग, जात, भाषा, धर्म, आर्थिक अवस्था, अपाङ्गता वा भौगोलिक अवस्थाका आधारमा कसैलाई पनि अलग नगरी सबै बालबालिकालाई एउटै सामान्य विद्यालय र कक्षामा उनीहरूको आवश्यकताअनुसार सहयोग गर्दै सिकाउने पद्धति नै समावेशी शिक्षा हो। सन् १९९४ को सलामान्का घोषणा (स्पेन) लाई समावेशी शिक्षाको महत्त्वपूर्ण आधार मानिन्छ।
| विशेष शिक्षा | एकीकृत शिक्षा | समावेशी शिक्षा |
|---|---|---|
| अपाङ्गता भएका बालबालिकालाई छुट्टै विद्यालयमा पढाइन्छ। | सामान्य विद्यालयमा राखिन्छ तर बालक प्रणालीअनुसार मिल्नुपर्छ। | विद्यालय र कक्षा नै बालकको आवश्यकताअनुसार परिवर्तन हुन्छ। |
उदाहरण: कक्षामा कम दृष्टि भएकी छात्रालाई अगाडि बसाउने, ठुला अक्षरको सामग्री दिने र मौखिक रूपमा पनि निर्देशन दिने शिक्षकले समावेशी शिक्षण गरिरहेका हुन्छन्।
२. बालमैत्री शिक्षा
बालबालिकाको अधिकार, सुरक्षा, स्वास्थ्य, सहभागिता र सिकाइलाई केन्द्रमा राखेर सञ्चालन गरिने शिक्षा बालमैत्री शिक्षा हो। संयुक्त राष्ट्रसङ्घीय बालअधिकार महासन्धि, १९८९ यसको आधार हो। बालमैत्री विद्यालयका मुख्य विशेषता:
- शारीरिक तथा मानसिक दण्डरहित, भयमुक्त र सुरक्षित वातावरण
- खानेपानी, छात्राका लागि छुट्टै शौचालय र सरसफाइ
- खेल र क्रियाकलापमा आधारित, बालकेन्द्रित सिकाइ
- बालक्लब र निर्णयमा बालबालिकाको सहभागिता
- समावेशी, लैङ्गिक संवेदनशील र विपद् सुरक्षित भौतिक संरचना
३. सामाजिक न्याय र समावेशीकरण
सामाजिक न्याय भनेको ऐतिहासिक रूपमा पछाडि पारिएका समुदाय (दलित, जनजाति, मधेसी, अपाङ्गता भएका व्यक्ति, विपन्न तथा दुर्गम क्षेत्रका बासिन्दा) लाई शिक्षामा समान अवसर र परिणाम सुनिश्चित गर्नु हो। यसका उपाय: छात्रवृत्ति, दिवा खाजा, आरक्षण, मातृभाषामा शिक्षा, आवासीय विद्यालय, निःशुल्क पाठ्यपुस्तक र लक्षित कार्यक्रम।
समानता (equality) र समता (equity) को भिन्नता: सबैलाई एउटै सुविधा दिनु समानता हो; आवश्यकताअनुसार फरक सहयोग दिएर बराबर परिणामतर्फ लैजानु समता हो।
४. लैङ्गिक समानता र महिला शिक्षा
छात्रा र छात्रलाई शिक्षामा पहुँच, सहभागिता, सिकाइ उपलब्धि र अवसरमा बराबरी सुनिश्चित गर्नु लैङ्गिक समानता हो। विद्यालय तहमा लैङ्गिक समता सूचकाङ्क (GPI) ले छात्रा र छात्रको भर्ना अनुपात तुलना गर्छ। GPI = छात्राको भर्नादर ÷ छात्रको भर्नादर। GPI १ भए समान, १ भन्दा कम भए छात्रा पछाडि र १ भन्दा बढी भए छात्र पछाडि भन्ने बुझिन्छ।
शिक्षकले लैङ्गिक रूढिवादी उदाहरण ("आमा भान्सामा, बुबा अफिसमा") प्रयोग नगर्ने, छात्राहरूलाई नेतृत्व र विज्ञान-गणितमा प्रोत्साहन गर्ने र महिनावारी स्वच्छताको व्यवस्था मिलाउने काम गर्नुपर्छ।
५. अनौपचारिक, खुला तथा दूर शिक्षा र प्राविधिक शिक्षा
- औपचारिक शिक्षा: निश्चित पाठ्यक्रम, उमेर, कक्षा र प्रमाणपत्रसहितको विद्यालयीय शिक्षा।
- अनौपचारिक शिक्षा: विद्यालयबाहिर रहेका बालबालिका र प्रौढका लागि लचिलो समय र विधिमा दिइने शिक्षा; जस्तै: साक्षरता कक्षा, वैकल्पिक विद्यालय, सामुदायिक सिकाइ केन्द्र।
- आकस्मिक (informal) शिक्षा: परिवार, समाज, सञ्चारमाध्यम र अनुभवबाट स्वतः हुने सिकाइ।
- खुला तथा दूर शिक्षा: शिक्षक र विद्यार्थी भौतिक रूपमा टाढा रहेर रेडियो, टेलिभिजन, इन्टरनेट वा छापिएका सामग्रीमार्फत हुने शिक्षा। नेपालमा खुला विद्यालय र खुला विश्वविद्यालयका कार्यक्रम यसका उदाहरण हुन्।
- प्राविधिक तथा व्यावसायिक शिक्षा: रोजगारी र स्वरोजगारीका लागि सीप विकास गर्ने शिक्षा; नेपालमा प्राविधिक शिक्षा तथा व्यावसायिक तालिम परिषद् (CTEVT) ले सञ्चालन र नियमन गर्छ।
६. जीवनोपयोगी सीप र सफ्ट सीप
विश्व स्वास्थ्य सङ्गठन (WHO) ले दैनिक जीवनका माग र चुनौतीसँग प्रभावकारी रूपमा जुध्न सक्ने क्षमतालाई जीवनोपयोगी सीप भनेको छ र यसका १० मुख्य सीप तोकेको छ: आत्मबोध, समानुभूति, सम्प्रेषण, अन्तरवैयक्तिक सम्बन्ध, निर्णय गर्ने, समस्या समाधान, सिर्जनात्मक चिन्तन, समालोचनात्मक चिन्तन, संवेग व्यवस्थापन र तनाव व्यवस्थापन।
सफ्ट सीप भन्नाले सञ्चार, टिमवर्क, समय व्यवस्थापन, नेतृत्व, अनुकूलन क्षमताजस्ता व्यक्तिगत तथा सामाजिक सीपलाई बुझिन्छ। यसको विपरीत हार्ड सीप भनेको टाइपिङ, लेखा, सिलाइजस्ता मापन गर्न सकिने प्राविधिक सीप हुन्।
७. द्वन्द्व, तनाव व्यवस्थापन र सङ्कटमा शिक्षा
द्वन्द्व स्वाभाविक हो; त्यसलाई संवाद, वार्ता, मध्यस्थता र सहमतिबाट व्यवस्थापन गर्नुपर्छ। तनाव व्यवस्थापनका लागि नियमित व्यायाम, योग-ध्यान, समय तालिका, परामर्श र सकारात्मक सोच उपयोगी हुन्छन्। भूकम्प, बाढी, महामारी वा द्वन्द्वजस्ता सङ्कटमा पनि सिकाइ निरन्तर राख्न अस्थायी सिकाइ केन्द्र, मनोसामाजिक परामर्श, रेडियो/अनलाइन कक्षा र विपद् पूर्वतयारीसहितको सुरक्षित विद्यालय अवधारणा आवश्यक पर्छ।
अभ्यासका लागि प्रश्न
- समावेशी शिक्षा र विशेष शिक्षाबिच भिन्नता छुट्याउनुहोस्।
- बालमैत्री विद्यालयका पाँच विशेषता लेख्नुहोस्।
- WHO ले तोकेका दश जीवनोपयोगी सीपको सूची बनाउनुहोस्।