Skip to content

Study Note: Curriculum and Student Support System

Note

पाठ्यक्रम तथा विद्यार्थी सहायता प्रणाली

१. पाठ्यक्रमको अवधारणा

"Curriculum" शब्द ल्याटिन currere बाट आएको हो, जसको अर्थ "दौडने बाटो" हो। पाठ्यक्रम भनेको निश्चित उद्देश्य प्राप्तिका लागि विद्यार्थीलाई विद्यालयको निर्देशनमा प्रदान गरिने सम्पूर्ण सिकाइ अनुभवको योजनाबद्ध रूप हो। यसमा उद्देश्य/सक्षमता, विषयवस्तु, शिक्षण-सिकाइ विधि र मूल्याङ्कन प्रक्रिया पर्छन्।

पाठ्यक्रम र पाठ्यविवरण (syllabus) को भिन्नता: पाठ्यक्रम व्यापक हुन्छ र सम्पूर्ण शैक्षिक अनुभव समेट्छ; पाठ्यविवरण कुनै एक विषयको पढाउनुपर्ने विषयवस्तुको सूची मात्र हो।

गुप्त पाठ्यक्रम (hidden curriculum): लिखित नभए पनि विद्यालयको वातावरण र व्यवहारबाट सिकिने मूल्य र धारणा, जस्तै समयपालन, लाइनमा बस्ने बानी।

२. पाठ्यक्रम विकास

राल्फ टाइलर (१९४९) ले पाठ्यक्रम विकासका चार आधारभूत प्रश्न राखे: (१) विद्यालयले कुन उद्देश्य प्राप्त गर्न खोज्छ? (२) ती उद्देश्य प्राप्त गर्न कस्ता सिकाइ अनुभव दिने? (३) ती अनुभव कसरी सङ्गठित गर्ने? (४) उद्देश्य प्राप्त भयो कि भएन कसरी थाहा पाउने? यसैलाई उद्देश्य मोडेल भनिन्छ। हिल्डा टाबाले शिक्षकबाट सुरु हुने आधारबाट माथितर्फको (grassroots) मोडेल दिइन्।

नेपालमा विद्यालय पाठ्यक्रम पाठ्यक्रम विकास केन्द्र (सानोठिमी, भक्तपुर) ले तयार गर्छ। पाठ्यक्रम विकासका सामान्य चरण: आवश्यकता पहिचान → उद्देश्य निर्धारण → विषयवस्तु छनोट र सङ्गठन → परीक्षण (pilot) → कार्यान्वयन → मूल्याङ्कन र परिमार्जन।

३. विद्यालय शिक्षाको राष्ट्रिय पाठ्यक्रम प्रारूप, २०७६

यस प्रारूपले विद्यालय शिक्षाको राष्ट्रिय उद्देश्य, तहगत सक्षमता, विषय संरचना, पाठ्यभार, शिक्षण विधि र मूल्याङ्कन प्रक्रियाको मार्गदर्शन गर्छ। मुख्य विशेषता:

  • सक्षमतामा आधारित पाठ्यक्रम र एकीकृत दृष्टिकोण; प्रारम्भिक कक्षा (१–३) मा एकीकृत पाठ्यक्रम
  • आधारभूत तहमा स्थानीय विषय वा मातृभाषा पढाउने व्यवस्था
  • निरन्तर विद्यार्थी मूल्याङ्कन र सिकाइ उपलब्धिमा जोड
  • माध्यमिक तहमा साधारण, प्राविधिक तथा व्यावसायिक र परम्परागत धार
  • सूचना प्रविधि, जीवनोपयोगी सीप र नैतिक शिक्षाको एकीकरण

४. स्थानीय पाठ्यक्रम र मातृभाषा शिक्षा

स्थानीय पाठ्यक्रम भनेको स्थानीय तहले आफ्नो क्षेत्रको भाषा, संस्कृति, इतिहास, पेसा, सीप र आवश्यकतामा आधारित बनाएको पाठ्यक्रम हो। संविधानले मातृभाषामा शिक्षा पाउने हक दिएकाले धेरै स्थानीय तहले मातृभाषा तथा स्थानीय विषय तयार पारेका छन्। चुनौती: दक्ष विज्ञ र शिक्षकको अभाव, पाठ्यपुस्तक र सामग्री नहुनु, अभिभावकको अङ्ग्रेजीप्रतिको आकर्षण र एउटै कक्षामा धेरै भाषाभाषी विद्यार्थी हुनु।

५. पाठ्यपुस्तक र बहुपाठ्यपुस्तक

पाठ्यपुस्तक पाठ्यक्रमले तोकेको उद्देश्य, विषयवस्तु र क्रियाकलापलाई विद्यार्थीको स्तरअनुसार क्रमबद्ध गरी लेखिएको मुख्य सामग्री हो। राम्रो पाठ्यपुस्तकका विशेषता: पाठ्यक्रमसँग मेल, उमेर र स्तरअनुसार भाषा, सही र अद्यावधिक विषयवस्तु, चित्र र क्रियाकलाप, अभ्यास र मूल्याङ्कन, आकर्षक छपाइ। बहुपाठ्यपुस्तक नीतिअनुसार एउटै पाठ्यक्रमका आधारमा फरक लेखक/प्रकाशकका स्वीकृत पुस्तकमध्ये विद्यालयले छनोट गर्न सक्छ, जसले गुणस्तरमा प्रतिस्पर्धा बढाउँछ।

पाठ्यक्रम र पाठ्यपुस्तकको सम्बन्ध: पाठ्यक्रम मूल आधार हो र पाठ्यपुस्तक त्यसको एउटा साधन मात्र। शिक्षकले पाठ्यपुस्तक होइन, पाठ्यक्रमले तोकेको सक्षमता पूरा गर्ने गरी पढाउनुपर्छ।

६. शिक्षक निर्देशिका र शैक्षिक सामग्री

शिक्षक निर्देशिकाले प्रत्येक पाठका उद्देश्य, सामग्री, क्रियाकलाप र मूल्याङ्कनको सुझाव दिन्छ। एडगर डेलको अनुभव शङ्कु (Cone of Experience) अनुसार प्रत्यक्ष र उद्देश्यपूर्ण अनुभव (शङ्कुको फेद) सबैभन्दा मूर्त र प्रभावकारी हुन्छ भने शाब्दिक प्रतीक (शङ्कुको टुप्पो) सबैभन्दा अमूर्त हुन्छ। सामग्रीलाई सङ्कलन, निर्माण, प्रयोग र भण्डारण गर्ने व्यवस्था विद्यालयमा हुनुपर्छ।

७. विद्यालय पुस्तकालय

पुस्तकालय विद्यालयको "बौद्धिक हृदय" हो। यसले पठन संस्कृति, स्वअध्ययन, अनुसन्धान र सूचना साक्षरता विकास गर्छ। पुस्तकलाई वर्गीकरण गर्न डिवी दशमलव वर्गीकरण पद्धति प्रयोग गरिन्छ। कक्षा पुस्तकालय, घुम्ती पुस्तकालय र डिजिटल पुस्तकालय (इ-पुस्तकालय) पनि प्रभावकारी विकल्प हुन्।