Skip to content

Study Note: Algebra, Calculus and Number Theory

Note

बीजगणित, कलनशास्त्र र सङ्ख्या सिद्धान्त

समूह, रिङ र फिल्ड

कुनै समुच्चय $G$ र द्विआधारी क्रिया $*$ ले समूह (group) बनाउन चार सर्त पूरा गर्नुपर्छ: (१) बन्द गुण, (२) सहचारी गुण, (३) तत्समक अवयव, (४) प्रत्येक अवयवको विपरीत अवयव। साथमा क्रमविनिमेय गुण पनि भए त्यसलाई एबेलियन समूह भनिन्छ। उदाहरण: $(\mathbb{Z}, +)$ एबेलियन समूह हो, तर $(\mathbb{Z}, \times)$ समूह होइन, किनकि २ को गुणनात्मक विपरीत $\frac12 \notin \mathbb{Z}$।

दुई क्रिया ($+$, $\times$) भएको संरचना जसमा $+$ अन्तर्गत एबेलियन समूह, $\times$ सहचारी र वितरण नियम लागु हुन्छ, त्यसलाई रिङ भनिन्छ। शून्यबाहेक हरेक अवयवको गुणनात्मक विपरीत भएको क्रमविनिमेय रिङ फिल्ड हो। $\mathbb{Q}, \mathbb{R}, \mathbb{C}$ फिल्ड हुन्; $\mathbb{Z}$ रिङ मात्र हो; रूढ सङ्ख्या $p$ का लागि $\mathbb{Z}_p$ फिल्ड हुन्छ।

म्याट्रिक्स

$A = \begin{pmatrix} a & b \\ c & d \end{pmatrix}$ को डिटर्मिनेन्ट $|A| = ad - bc$ र $|A| \ne 0$ भए $A^{-1} = \frac{1}{ad-bc}\begin{pmatrix} d & -b \\ -c & a \end{pmatrix}$। म्याट्रिक्सबाट युगपत् समीकरण (क्रेमरको नियम), रूपान्तरण र तथ्याङ्क व्यवस्थापन गरिन्छ। म्याट्रिक्स गुणन सामान्यतया क्रमविनिमेय हुँदैन।

सीमा, निरन्तरता र अवकलन

$\lim_{x \to a} f(x) = L$ को अर्थ $x$ लाई $a$ को नजिक लैजाँदा $f(x)$ ले $L$ लाई पछ्याउँछ। $f$ बिन्दु $a$ मा निरन्तर हुन $\lim_{x\to a} f(x) = f(a)$ हुनुपर्छ। अवकलज: $f'(x) = \lim_{h\to0}\frac{f(x+h)-f(x)}{h}$। जस्तै $\frac{d}{dx}x^n = nx^{n-1}$, र $\int x^n\,dx = \frac{x^{n+1}}{n+1} + C$ ($n \ne -1$)। अवकलनले परिवर्तन दर र स्पर्शरेखाको ढाल दिन्छ; समाकलनले क्षेत्रफल।

विभाज्यता र युक्लिडको विधि

उदाहरण: म.स.(२५२, १०५): $252 = 2\times105 + 42$, $105 = 2\times42 + 21$, $42 = 2\times21 + 0$। त्यसैले म.स. = २१। ल.स. $= \frac{252 \times 105}{21} = 1260$। सम्बन्ध: $\text{म.स.}(a,b)\times\text{ल.स.}(a,b) = a\times b$।

अङ्कगणितको आधारभूत प्रमेय: १ भन्दा ठुलो प्रत्येक पूर्णाङ्कलाई रूढ गुणनखण्डको गुणनफलमा एउटै तरिकाले (क्रमबाहेक) व्यक्त गर्न सकिन्छ; जस्तै $360 = 2^3 \cdot 3^2 \cdot 5$। गोल्डबाखको अनुमान: २ भन्दा ठुलो प्रत्येक जोर सङ्ख्या दुई रूढ सङ्ख्याको योग हो (अहिलेसम्म प्रमाणित भएको छैन)।

शिक्षण सुझाव: समूहको अवधारणा घडी (मोड्युलो १२) को जोडबाट सुरु गर्दा विद्यार्थीलाई मूर्त अनुभव हुन्छ।