Skip to content

Study Note: Language and the Study of Nepali

Note

भाषा र नेपाली भाषाको अध्ययन

भाषा मानिसले विचार, भावना र अनुभव आदानप्रदान गर्न प्रयोग गर्ने यादृच्छिक वाचिक ध्वनिसङ्केतको व्यवस्था हो। विशेषता: यादृच्छिकता (शब्द र अर्थबिच प्राकृतिक सम्बन्ध नहुनु, जस्तै "पानी" लाई अङ्ग्रेजीमा water भनिनु), वाचिकता, सामाजिकता, परिवर्तनशीलता, अर्जित हुनु, सिर्जनात्मकता र संरचनात्मकता।

भाषा परिवार

नेपालमा मुख्यतः चार भाषा परिवारका भाषा बोलिन्छन्: भारोपेली (नेपाली, मैथिली, भोजपुरी, अवधी, थारू), भोट-बर्मेली (नेवारी/नेपाल भाषा, तामाङ, मगर, गुरुङ, राई, लिम्बू), आग्नेली/अस्ट्रो-एसियाली (सन्थाली) र द्रविड (झाँगड/कुरुख)। कुसुन्डालाई कुनै परिवारमा नपर्ने पृथक् भाषा मानिन्छ। नेपाली भाषा भारोपेली परिवारको भारत-इरानेली शाखाअन्तर्गत आर्य भाषा हो।

नेपाली भाषाको उद्भव र विकास

नेपाली भाषाको विकास क्रम: संस्कृत → प्राकृत → अपभ्रंश → नेपाली। यसको प्रारम्भिक नाम खस भाषा र पछि गोर्खा भाषा/पर्वते थियो। कर्णाली प्रदेशका सिञ्जा क्षेत्रका पुराना अभिलेखमा यसको प्राचीन रूप भेटिन्छ। पृथ्वीनारायण शाहको एकीकरणपछि यो राष्ट्रभर फैलियो र विक्रमको बीसौँ शताब्दीमा "नेपाली" नाम स्थापित भयो। संविधानले देवनागरी लिपिमा लेखिने नेपाली भाषालाई सरकारी कामकाजको भाषा र नेपालमा बोलिने सबै मातृभाषालाई राष्ट्रभाषा मानेको छ।

भाषिका

एउटै भाषाका भौगोलिक वा सामाजिक भिन्न रूपलाई भाषिका भनिन्छ। नेपाली भाषाका मुख्य भाषिका: पूर्वेली (मानक नेपालीको आधार), मझाली र पश्चिमा (डोटेली, बझाङी, बैतडेलीलगायत)। मानक भाषा शिक्षा, सञ्चार र सरकारी कामकाजमा प्रयोग हुने शुद्ध र सर्वस्वीकृत रूप हो।