Study Note: Word Formation and Vocabulary
Noteशब्द निर्माण र शब्दभण्डार
शब्दवर्ग
व्याकरणिक प्रकार्यका आधारमा नेपाली शब्दलाई नाम, सर्वनाम, विशेषण, क्रियापद, क्रियायोगी, नामयोगी, संयोजक, निपात र विस्मयादिबोधक वर्गमा राखिन्छ। यिनलाई विकारी (रूप बदलिने: नाम, सर्वनाम, विशेषण, क्रियापद) र अविकारी (रूप नबदलिने: क्रियायोगी, नामयोगी, संयोजक, निपात, विस्मयादिबोधक) मा पनि विभाजन गरिन्छ।
उदाहरण: "हरि बिस्तारै घरतिर गयो।" हरि (नाम), बिस्तारै (क्रियायोगी), घरतिर (नाम + नामयोगी), गयो (क्रियापद)।
शब्दस्रोत
- तत्सम: संस्कृतबाट जस्ताको तस्तै आएका (अग्नि, हस्त, ग्राम, क्षेत्र)
- तद्भव: संस्कृतबाट रूप बदलिएर आएका (आगो, हात, गाउँ, खेत)
- आगन्तुक: अन्य भाषाबाट आएका (अङ्ग्रेजी: स्कुल, डाक्टर; फारसी/अरबी: कलम, किताब, अदालत; हिन्दी: इन्तजार)
- ठेट/देशज: नेपालीकै मौलिक शब्द (ढिक्की, ठेकी)
शब्द निर्माण
उपसर्ग शब्दको अगाडि लागेर नयाँ शब्द बनाउँछ: अ+ज्ञान = अज्ञान, सु+मार्ग = सुमार्ग, बे+इमान = बेइमान। प्रत्यय पछाडि लाग्छ: धातुमा लाग्ने कृत् (पढ्+आइ = पढाइ, लेख्+अक = लेखक) र शब्दमा लाग्ने तद्धित (नेपाल+ई = नेपाली, मीठो+आस = मिठास)। समास: दुई वा बढी शब्द जोडिएर एउटै शब्द बन्नु। तत्पुरुष (विद्यालय = विद्याको आलय), कर्मधारय (नीलकमल = नीलो कमल), द्वन्द्व (दाजुभाइ = दाजु र भाइ), द्विगु (चौबाटो = चार बाटाको समूह), बहुव्रीहि (पीताम्बर = पहेँलो वस्त्र लगाउने अर्थात् विष्णु), अव्ययीभाव (यथाशक्ति)। द्वित्व: शब्द दोहोरिएर बन्ने (घरघर, कलकल, झरझराउँदो)।