Skip to content
Teacher Open Competition - Lower Secondary Level › General Paper (Basic Level, Paper 1)
खण्ड ख
Chapter overview
खण्ड ख

खण्ड ख: शिक्षासम्बन्धी आधारभूत ज्ञान (४० अङ्क)

शिक्षाको परिचय र नेपालको शैक्षिक विकास

Study Note: National Education System of Nepal

Note

नेपालको राष्ट्रिय शिक्षा प्रणाली

कुनै पनि देशको शिक्षा प्रणाली भन्नाले त्यस देशले नागरिकलाई शिक्षा दिन बनाएको नीति, कानुन, संरचना, संस्था, पाठ्यक्रम, जनशक्ति र मूल्याङ्कन पद्धतिको समग्र रूपलाई बुझिन्छ। शिक्षा प्रणाली राज्यको राजनीतिक, आर्थिक र सामाजिक व्यवस्थासँग गाँसिएको हुन्छ। त्यसैले सङ्घीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्र नेपालमा शिक्षाको जिम्मेवारी सङ्घ, प्रदेश र स्थानीय तहबिच बाँडिएको छ।

१. नेपालको संविधानमा शिक्षा

नेपालको संविधान (२०७२) ले शिक्षालाई मौलिक हकका रूपमा स्थापित गरेको छ। धारा ३१ (शिक्षासम्बन्धी हक) मा निम्न व्यवस्था छन्:

  1. प्रत्येक नागरिकलाई आधारभूत शिक्षामा पहुँचको हक हुनेछ।
  2. प्रत्येक नागरिकलाई राज्यबाट आधारभूत तहसम्मको शिक्षा अनिवार्य र निःशुल्क तथा माध्यमिक तहसम्मको शिक्षा निःशुल्क पाउने हक हुनेछ।
  3. अपाङ्गता भएका र आर्थिक रूपले विपन्न नागरिकलाई कानुनबमोजिम निःशुल्क उच्च शिक्षा पाउने हक हुनेछ।
  4. दृष्टिविहीन नागरिकलाई ब्रेललिपि तथा बहिरा र स्वर वा बोलाइसम्बन्धी अपाङ्गता भएका नागरिकलाई साङ्केतिक भाषाको माध्यमबाट कानुनबमोजिम निःशुल्क शिक्षा पाउने हक हुनेछ।
  5. नेपालमा बसोबास गर्ने प्रत्येक नेपाली समुदायलाई कानुनबमोजिम आफ्नो मातृभाषामा शिक्षा पाउने र त्यसका लागि विद्यालय तथा शैक्षिक संस्था खोल्ने र सञ्चालन गर्ने हक हुनेछ।

यसबाहेक धारा ३९ (बालबालिकाको हक) ले बालबालिकालाई शिक्षा पाउने हक सुनिश्चित गरेको छ। राज्यका नीतिअन्तर्गत धारा ५१ मा शिक्षालाई वैज्ञानिक, प्राविधिक, व्यावसायिक, सीपमूलक, रोजगारमूलक एवं जनमुखी बनाउँदै सक्षम, प्रतिस्पर्धी, नैतिक एवं राष्ट्रिय हितप्रति समर्पित जनशक्ति तयार गर्ने र शिक्षामा राज्यको लगानी अभिवृद्धि गर्ने नीति लिइएको छ।

संविधानका अनुसूचीमा शिक्षासम्बन्धी अधिकार
अनुसूचीतहशिक्षासम्बन्धी अधिकार
५सङ्घकेन्द्रीय विश्वविद्यालय, केन्द्रीयस्तरका प्रज्ञा प्रतिष्ठान, विश्वविद्यालयको मापदण्ड र नियमन, केन्द्रीय पुस्तकालय
६प्रदेशप्रदेश विश्वविद्यालय, उच्च शिक्षा, पुस्तकालय, सङ्ग्रहालय
८स्थानीय तहआधारभूत र माध्यमिक शिक्षा
९साझा (तीनै तह)शिक्षा, खेलकुद र पत्रपत्रिका
स्मरणीय: विद्यालय शिक्षा (आधारभूत र माध्यमिक) संविधानको अनुसूची ८ अनुसार स्थानीय तहको एकल अधिकारमा पर्छ। त्यसैले विद्यालयको अनुमति, अनुगमन र आधारभूत तह (कक्षा ८) को परीक्षा स्थानीय तहले गर्छ।

२. नेपालको शैक्षिक इतिहास: मुख्य कालखण्ड

  • प्राचीन र मध्यकाल: गुरुकुल, गुम्बा, विहार र पाठशालामा धार्मिक तथा संस्कृत शिक्षा।
  • राणाकाल: वि.सं. १९१० मा जङ्गबहादुर राणाले दरबार स्कुल स्थापना गरे; यो नेपालको पहिलो आधुनिक (अङ्ग्रेजी) विद्यालय मानिन्छ। वि.सं. १९७५ मा त्रिचन्द्र कलेज स्थापना भयो। आम जनताको शिक्षामा पहुँच अत्यन्त सीमित थियो।
  • प्रजातन्त्रपछि (२००७): नेपाल राष्ट्रिय शिक्षा योजना आयोग (प्रतिवेदन २०११) ले सबैका लागि शिक्षा, राष्ट्रिय भाषामा शिक्षा र सार्वजनिक विद्यालय विस्तारको खाका दियो। वि.सं. २०१६ मा त्रिभुवन विश्वविद्यालय स्थापना भयो।
  • पञ्चायतकाल: सर्वाङ्गीण राष्ट्रिय शिक्षा समिति (२०१८) र राष्ट्रिय शिक्षा पद्धतिको योजना (२०२८–२०३२) लागु। शिक्षा ऐन, २०२८ जारी भयो र विद्यालय राष्ट्रियकरण गरियो।
  • प्रजातन्त्र पुनर्स्थापनापछि (२०४६): राष्ट्रिय शिक्षा आयोग (२०४९), उच्चस्तरीय राष्ट्रिय शिक्षा आयोग (२०५५), सबैका लागि शिक्षा कार्यक्रम।
  • योजनागत क्षेत्रगत कार्यक्रम: विद्यालय क्षेत्र सुधार योजना (SSRP, २०६६–२०७२), विद्यालय क्षेत्र विकास योजना (SSDP, २०७३–२०८०), र हाल विद्यालय शिक्षा क्षेत्र योजना (SESP, २०७९/८०–२०८८/८९)।

३. विद्यालय शिक्षाको संरचना

शिक्षा ऐन, २०२८ को आठौँ संशोधन (२०७३) पछि विद्यालय शिक्षा दुई तहमा विभाजित छ:

तहकक्षापरीक्षा
प्रारम्भिक बाल विकास तथा शिक्षाकक्षा १ भन्दा अघिऔपचारिक परीक्षा हुँदैन
आधारभूत तहकक्षा १–८कक्षा ८ को परीक्षा स्थानीय तहले सञ्चालन गर्छ
माध्यमिक तहकक्षा ९–१२कक्षा १० (SEE) र कक्षा १२ को परीक्षा राष्ट्रिय परीक्षा बोर्डले

विद्यालयका प्रकार: सामुदायिक विद्यालय (सरकारी अनुदान पाउने), संस्थागत विद्यालय (निजी लगानी, गुठी वा कम्पनीका रूपमा), धार्मिक विद्यालय (गुम्बा, गुरुकुल, मदरसा) र प्राविधिक धारका विद्यालय। माध्यमिक तहमा साधारण, प्राविधिक तथा व्यावसायिक र परम्परागत (संस्कृत) धार छन्।

४. शिक्षासम्बन्धी मुख्य कानुन

  • शिक्षा ऐन, २०२८ र शिक्षा नियमावली, २०५९: विद्यालय स्थापना, व्यवस्थापन समिति, शिक्षकको नियुक्ति, सेवा सर्त, परीक्षा र अध्यापन अनुमतिपत्रसम्बन्धी आधारभूत कानुन।
  • शिक्षक सेवा आयोग नियमावली, २०५७: अध्यापन अनुमतिपत्र, स्थायी शिक्षक छनोट, परीक्षा प्रणाली र आयोगको कार्यविधि।
  • अनिवार्य तथा निःशुल्क शिक्षासम्बन्धी ऐन, २०७५ र नियमावली, २०७७: आधारभूत शिक्षा अनिवार्य र निःशुल्क; माध्यमिकसम्म निःशुल्क। निःशुल्क शिक्षाअन्तर्गत भर्ना शुल्क, मासिक शुल्क, पाठ्यपुस्तक र परीक्षा शुल्क लिन नपाइने व्यवस्था छ। बालबालिकालाई विद्यालय पठाउनु अभिभावकको दायित्व हो।
  • स्थानीय सरकार सञ्चालन ऐन, २०७४ (दफा ११): स्थानीय तहलाई आधारभूत र माध्यमिक शिक्षाको नीति, योजना, विद्यालय अनुमति, शिक्षक व्यवस्थापन, आधारभूत तह परीक्षा, निःशुल्क शिक्षा र अनुगमनसम्बन्धी अधिकार।

५. राष्ट्रिय शिक्षा नीति, २०७६

सङ्घीय संरचनाअनुसार बनेको पहिलो समग्र शिक्षा नीति हो। यसको मूल सोच "शिक्षित, सभ्य, स्वस्थ र सक्षम मानव संसाधन" विकास गर्दै सामाजिक न्याय, रूपान्तरण र समृद्धि हासिल गर्नु हो। यसले प्रारम्भिक बाल विकासदेखि उच्च शिक्षासम्म गुणस्तरीय, समतामूलक र जीवनपर्यन्त सिकाइ, प्राविधिक तथा व्यावसायिक शिक्षा विस्तार, शिक्षक व्यवस्थापन सुधार र शिक्षामा सार्वजनिक लगानी वृद्धिमा जोड दिएको छ।

६. इन्चोन घोषणापत्र र दिगो विकास लक्ष्य ४

सन् २०१५ मे मा दक्षिण कोरियाको इन्चोनमा भएको विश्व शिक्षा मञ्चले "शिक्षा २०३०" घोषणापत्र पारित गर्‍यो। यसैको आधारमा संयुक्त राष्ट्रसङ्घको दिगो विकास लक्ष्य ४ निर्धारण गरियो: "सबैका लागि समावेशी र समतामूलक गुणस्तरीय शिक्षा सुनिश्चित गर्ने र जीवनपर्यन्त सिकाइका अवसर प्रवर्धन गर्ने।" यस लक्ष्यअन्तर्गत १० वटा लक्ष्य (targets) छन्, जसमध्ये ४.१ ले सन् २०३० सम्म सबै बालबालिकाले निःशुल्क, समतामूलक र गुणस्तरीय प्राथमिक तथा माध्यमिक शिक्षा पूरा गर्ने सुनिश्चितता खोज्छ। यसअघि सन् १९९० को जोमटिएन (थाइल्यान्ड) र सन् २००० को डकार (सेनेगल) सम्मेलनले सबैका लागि शिक्षा (EFA) को अभियान चलाएका थिए।

७. सङ्घीय व्यवस्थामा शिक्षाको व्यवस्थापन

तहमुख्य निकायभूमिका
सङ्घशिक्षा, विज्ञान तथा प्रविधि मन्त्रालय; शिक्षा तथा मानव स्रोत विकास केन्द्र; पाठ्यक्रम विकास केन्द्र; शिक्षा समीक्षा कार्यालय; राष्ट्रिय परीक्षा बोर्ड; शिक्षक सेवा आयोगराष्ट्रिय नीति, मापदण्ड, पाठ्यक्रम प्रारूप, शिक्षक छनोट, राष्ट्रिय परीक्षा र गुणस्तर परीक्षण
प्रदेशसामाजिक विकास मन्त्रालय, प्रदेश शिक्षा निर्देशनालय/तालिम केन्द्रप्रदेशस्तरीय नीति, शिक्षक तालिम, समन्वय
स्थानीयगाउँपालिका/नगरपालिकाको शिक्षा शाखा, स्थानीय शिक्षा समितिविद्यालय सञ्चालन, अनुगमन, शिक्षक व्यवस्थापन, कक्षा ८ को परीक्षा

उदाहरण: कुनै नगरपालिकाले नयाँ आधारभूत विद्यालय खोल्ने अनुमति दिन्छ, पाठ्यपुस्तक वितरण सुनिश्चित गर्छ र कक्षा ८ को परीक्षा सञ्चालन गर्छ; त्यही विद्यालयका शिक्षक भने शिक्षक सेवा आयोगको अनुमतिपत्र र परीक्षाबाट छनोट हुन्छन्।

अभ्यासका लागि प्रश्न

  1. संविधानको धारा ३१ मा उल्लिखित शिक्षासम्बन्धी हकहरू उल्लेख गर्नुहोस्।
  2. सङ्घीय संरचनामा विद्यालय शिक्षाको जिम्मेवारी कुन तहको हो? उदाहरणसहित स्पष्ट पार्नुहोस्।
  3. दिगो विकास लक्ष्य ४ र इन्चोन घोषणापत्रबिचको सम्बन्ध लेख्नुहोस्।
शिक्षाको अर्थ, परिभाषा, स्वरूप, उद्देश्यहरू र कार्यहरू
नेपालको आधुनिक शैक्षिक इतिहास
शैक्षिक संगठन र संरचना
शिक्षा मनोविज्ञान

Study Note: Learning and Child Psychology

Note

सिकाइ र बाल मनोविज्ञान

१. सिकाइको अवधारणा

परिभाषा: अनुभव, अभ्यास वा तालिमका कारण व्यक्तिको व्यवहारमा आउने तुलनात्मक रूपमा स्थायी परिवर्तन नै सिकाइ हो। थकान, औषधि वा परिपक्वताले मात्र ल्याएको परिवर्तनलाई सिकाइ मानिँदैन।

प्रकृति: सिकाइ निरन्तर र जीवनपर्यन्त चल्ने प्रक्रिया हो; यो उद्देश्यमूलक हुन्छ; ज्ञान, सीप र धारणा तीनै पक्षमा हुन्छ; सकारात्मक वा नकारात्मक दुवै हुन सक्छ; र वातावरणसँगको अन्तरक्रियाबाट हुन्छ।

२. व्यवहारवाद (Behaviourism)

व्यवहारवादले सिकाइलाई उद्दीपन (Stimulus) र प्रतिक्रिया (Response) बिचको सम्बन्ध मान्छ। मनभित्र के भयो भन्दा देखिने व्यवहारमा जोड दिन्छ।

मनोवैज्ञानिकसिद्धान्तमुख्य कुरा र कक्षामा प्रयोग
इभान पाभलभशास्त्रीय अनुबन्धनकुकुरमा घण्टी र खानाको प्रयोग; तटस्थ उद्दीपनलाई प्राकृतिक उद्दीपनसँग जोडेर नयाँ प्रतिक्रिया। कक्षामा: घण्टी बजेपछि विद्यार्थी शान्त हुने बानी।
ई. एल. थर्नडाइकप्रयास र त्रुटि (सम्बन्धवाद)बिरालोको प्रयोग; तयारीको नियम, अभ्यासको नियम र प्रभावको नियम।
बी. एफ. स्किनरक्रियाप्रसूत अनुबन्धनमुसा र परेवाको प्रयोग (स्किनर बक्स); पुनर्बलनले व्यवहार दोहोरिने सम्भावना बढाउँछ। कार्यक्रमिक शिक्षणको आधार।

पुनर्बलन: सकारात्मक पुनर्बलन (मनपर्ने कुरा थप्ने: प्रशंसा, पुरस्कार) र नकारात्मक पुनर्बलन (नमनपर्ने कुरा हटाउने) दुवैले व्यवहार बढाउँछन्। दण्डले भने व्यवहार घटाउँछ। यो फरक परीक्षामा प्रायः सोधिन्छ।

३. संज्ञानवाद र निर्माणवाद

संज्ञानवादले सिकाइलाई मस्तिष्कभित्र हुने बुझाइ, स्मरण, तर्क र अन्तर्दृष्टिको प्रक्रिया मान्छ। कोहलरको चिम्पान्जी प्रयोगबाट अन्तर्दृष्टि (Insight) सिद्धान्त आयो। जीन पियाजे ले बालबालिकाले आफ्नो ज्ञान आफैँ निर्माण गर्छन् भन्ने निर्माणवादी विचार दिए। उनका अनुसार ज्ञान निर्माण आत्मसात्करण (assimilation), समायोजन (accommodation) र सन्तुलन (equilibration) बाट हुन्छ।

पियाजेका संज्ञानात्मक विकासका चार चरण
चरणउमेरविशेषता
संवेदी-गतिकजन्मदेखि २ वर्षइन्द्रिय र चालबाट सिक्ने; वस्तु स्थायित्व (object permanence) विकास
पूर्वसञ्चालनात्मक२–७ वर्षभाषा र प्रतीकको विकास; आत्मकेन्द्रितता; संरक्षण (conservation) बुझ्न नसक्ने
मूर्त सञ्चालनात्मक७–११ वर्षमूर्त वस्तुमा तार्किक सोच; संरक्षण र वर्गीकरण बुझ्ने
औपचारिक सञ्चालनात्मक११ वर्षभन्दा माथिअमूर्त, परिकल्पनात्मक र वैज्ञानिक तर्क

जेरोम ब्रुनरले अन्वेषण (Discovery) सिकाइ र चक्रीय (Spiral) पाठ्यक्रम को अवधारणा दिए। डेभिड अजुबेलले अर्थपूर्ण सिकाइ र अग्रिम सङ्गठक (Advance organizer) को कुरा गरे।

४. सामाजिक निर्माणवाद

लेभ भाइगोत्स्की ले सिकाइ सामाजिक अन्तरक्रिया र भाषाबाट हुन्छ भने। उनको निकटतम विकास क्षेत्र (Zone of Proximal Development, ZPD) भनेको बालकले एक्लै गर्न सक्ने काम र सक्षम व्यक्तिको सहयोगमा गर्न सक्ने कामबिचको दूरी हो। यस क्षेत्रमा शिक्षक वा साथीले दिने अस्थायी सहयोगलाई ढाँचा सहयोग (Scaffolding) भनिन्छ।

अल्बर्ट बान्डुरा को सामाजिक सिकाइ सिद्धान्तअनुसार बालबालिकाले अरूको व्यवहार अवलोकन र अनुकरण गरेर सिक्छन् (बोबो डल प्रयोग)। अवलोकनात्मक सिकाइका चार चरण: ध्यान, धारण, पुनरुत्पादन र अभिप्रेरणा।

कक्षामा उदाहरण: भिन्नको जोड सिकाउँदा शिक्षकले पहिले चित्र र उदाहरण देखाउँछन्, त्यसपछि समूहमा अभ्यास गराउँछन् र अन्तमा विद्यार्थीलाई एक्लै गर्न दिन्छन्। सहयोग क्रमशः घटाउनु scaffolding हो।

५. बाल विकास र किशोरावस्था

विकास शारीरिक, मानसिक, संवेगात्मक, सामाजिक र नैतिक पक्षमा हुन्छ। विकास निरन्तर हुन्छ, निश्चित क्रममा हुन्छ (शिरदेखि खुट्टातर्फ र केन्द्रदेखि बाहिरतर्फ), तर प्रत्येकको गति फरक हुन्छ।

  • एरिक एरिक्सन: आठ चरणको मनोसामाजिक विकास; किशोरावस्थाको चुनौती "पहिचान बनाम भूमिका भ्रम"।
  • लरेन्स कोलबर्ग: नैतिक विकासका तीन तह (पूर्वपरम्परागत, परम्परागत, उत्तरपरम्परागत), छ चरण।
  • किशोरावस्था (करिब १२–१८ वर्ष): तीव्र शारीरिक परिवर्तन, पहिचानको खोजी, साथीसमूहको प्रभाव, संवेगात्मक अस्थिरता र स्वतन्त्रताको चाहना। शिक्षकले सम्मानजनक संवाद, परामर्श, जिम्मेवारी र यौन तथा प्रजनन स्वास्थ्य शिक्षा दिनुपर्छ।

६. सिकाइलाई प्रभाव पार्ने तत्त्व

  • अभिप्रेरणा: आन्तरिक (जिज्ञासा, आनन्द) र बाह्य (पुरस्कार, अङ्क)। मास्लोको आवश्यकताको पदानुक्रम: शारीरिक → सुरक्षा → माया र अपनत्व → सम्मान → आत्मसिद्धि।
  • अभ्यास र पुनर्बलन: नियमित अभ्यासले सिकाइ स्थायी बनाउँछ।
  • स्मरण र विस्मरण: एबिङहसको विस्मरण वक्ररेखाअनुसार सिकेको कुरा सुरुमा छिटो बिर्सिन्छ; दोहोर्‍याइ (spaced revision) ले बिर्सने दर घटाउँछ।
  • सिकाइ स्थानान्तरण: एउटा परिस्थितिमा सिकेको कुराले अर्कोमा पार्ने प्रभाव: सकारात्मक, नकारात्मक वा शून्य। जस्तै: साइकल चलाउन जान्नेलाई मोटरसाइकल सिक्न सजिलो हुनु सकारात्मक स्थानान्तरण।
  • कुण्ठा र समायोजन: लक्ष्यमा पुग्न अवरोध हुँदा कुण्ठा हुन्छ; परामर्श, सहयोग र यथार्थ लक्ष्यले समायोजनमा मद्दत गर्छ।

७. वैयक्तिक भिन्नता र विशेष आवश्यकता

बुद्धि, रुचि, अभिक्षमता, व्यक्तित्व, गति र सिकाइ शैलीमा प्रत्येक विद्यार्थी फरक हुन्छन्। बुद्धिलब्धि (IQ) = मानसिक उमेर ÷ वास्तविक उमेर × १००। हावर्ड गार्डनरले बहुबौद्धिकता (भाषिक, तार्किक-गणितीय, स्थानिक, सङ्गीतात्मक, शारीरिक-गतिक, अन्तरवैयक्तिक, अन्तःवैयक्तिक, प्राकृतिक) को सिद्धान्त दिए। शिक्षकले विभेदीकृत शिक्षण, समूह कार्य, थप चुनौती र उपचारात्मक सहयोगमार्फत वैयक्तिक भिन्नता सम्बोधन गर्नुपर्छ। सिकाइ असक्षमता (जस्तै: पढ्न कठिनाइ डिस्लेक्सिया, गणितमा कठिनाइ डिस्क्याल्कुलिया), ध्यान अभाव तथा अतिक्रियाशीलता र प्रतिभाशाली बालबालिकाको पहिचान गरी आवश्यक सहयोग गर्नुपर्छ।

अभ्यासका लागि प्रश्न

  1. स्किनरको क्रियाप्रसूत अनुबन्धनको शैक्षिक महत्त्व लेख्नुहोस्।
  2. पियाजे र भाइगोत्स्कीको सिद्धान्तबिच तुलना गर्नुहोस्।
  3. एक जना विद्यार्थीको मानसिक उमेर १२ वर्ष र वास्तविक उमेर १० वर्ष छ भने उसको IQ कति हुन्छ? (उत्तर: १२०)
शिक्षा मनोविज्ञान

शिक्षा मनोविज्ञान: अर्थ, अवधारणा, आवश्यकता र महत्त्व

मानव विकास

मानव विकास: वृद्धि र विकासको अवधारणा, चरण र विशेषता

उत्तर बाल्यावस्था

उत्तर बाल्यावस्था: विशेषता, देखापर्ने परिवर्तनहरू (शारीरिक, मानसिक, संवेगात्मक, सामाजिक परिवर्तन) र रुचिहरू

उत्तर बाल्यावस्थाका विद्यार्थीहरूको सामाजीकरणमा शिक्षक र अभिभावकको भूमिका
सिकाइ र प्रभाव पार्ने तत्त्वहरू

Study Note: Learning and Child Psychology

Note

सिकाइ र बाल मनोविज्ञान

१. सिकाइको अवधारणा

परिभाषा: अनुभव, अभ्यास वा तालिमका कारण व्यक्तिको व्यवहारमा आउने तुलनात्मक रूपमा स्थायी परिवर्तन नै सिकाइ हो। थकान, औषधि वा परिपक्वताले मात्र ल्याएको परिवर्तनलाई सिकाइ मानिँदैन।

प्रकृति: सिकाइ निरन्तर र जीवनपर्यन्त चल्ने प्रक्रिया हो; यो उद्देश्यमूलक हुन्छ; ज्ञान, सीप र धारणा तीनै पक्षमा हुन्छ; सकारात्मक वा नकारात्मक दुवै हुन सक्छ; र वातावरणसँगको अन्तरक्रियाबाट हुन्छ।

२. व्यवहारवाद (Behaviourism)

व्यवहारवादले सिकाइलाई उद्दीपन (Stimulus) र प्रतिक्रिया (Response) बिचको सम्बन्ध मान्छ। मनभित्र के भयो भन्दा देखिने व्यवहारमा जोड दिन्छ।

मनोवैज्ञानिकसिद्धान्तमुख्य कुरा र कक्षामा प्रयोग
इभान पाभलभशास्त्रीय अनुबन्धनकुकुरमा घण्टी र खानाको प्रयोग; तटस्थ उद्दीपनलाई प्राकृतिक उद्दीपनसँग जोडेर नयाँ प्रतिक्रिया। कक्षामा: घण्टी बजेपछि विद्यार्थी शान्त हुने बानी।
ई. एल. थर्नडाइकप्रयास र त्रुटि (सम्बन्धवाद)बिरालोको प्रयोग; तयारीको नियम, अभ्यासको नियम र प्रभावको नियम।
बी. एफ. स्किनरक्रियाप्रसूत अनुबन्धनमुसा र परेवाको प्रयोग (स्किनर बक्स); पुनर्बलनले व्यवहार दोहोरिने सम्भावना बढाउँछ। कार्यक्रमिक शिक्षणको आधार।

पुनर्बलन: सकारात्मक पुनर्बलन (मनपर्ने कुरा थप्ने: प्रशंसा, पुरस्कार) र नकारात्मक पुनर्बलन (नमनपर्ने कुरा हटाउने) दुवैले व्यवहार बढाउँछन्। दण्डले भने व्यवहार घटाउँछ। यो फरक परीक्षामा प्रायः सोधिन्छ।

३. संज्ञानवाद र निर्माणवाद

संज्ञानवादले सिकाइलाई मस्तिष्कभित्र हुने बुझाइ, स्मरण, तर्क र अन्तर्दृष्टिको प्रक्रिया मान्छ। कोहलरको चिम्पान्जी प्रयोगबाट अन्तर्दृष्टि (Insight) सिद्धान्त आयो। जीन पियाजे ले बालबालिकाले आफ्नो ज्ञान आफैँ निर्माण गर्छन् भन्ने निर्माणवादी विचार दिए। उनका अनुसार ज्ञान निर्माण आत्मसात्करण (assimilation), समायोजन (accommodation) र सन्तुलन (equilibration) बाट हुन्छ।

पियाजेका संज्ञानात्मक विकासका चार चरण
चरणउमेरविशेषता
संवेदी-गतिकजन्मदेखि २ वर्षइन्द्रिय र चालबाट सिक्ने; वस्तु स्थायित्व (object permanence) विकास
पूर्वसञ्चालनात्मक२–७ वर्षभाषा र प्रतीकको विकास; आत्मकेन्द्रितता; संरक्षण (conservation) बुझ्न नसक्ने
मूर्त सञ्चालनात्मक७–११ वर्षमूर्त वस्तुमा तार्किक सोच; संरक्षण र वर्गीकरण बुझ्ने
औपचारिक सञ्चालनात्मक११ वर्षभन्दा माथिअमूर्त, परिकल्पनात्मक र वैज्ञानिक तर्क

जेरोम ब्रुनरले अन्वेषण (Discovery) सिकाइ र चक्रीय (Spiral) पाठ्यक्रम को अवधारणा दिए। डेभिड अजुबेलले अर्थपूर्ण सिकाइ र अग्रिम सङ्गठक (Advance organizer) को कुरा गरे।

४. सामाजिक निर्माणवाद

लेभ भाइगोत्स्की ले सिकाइ सामाजिक अन्तरक्रिया र भाषाबाट हुन्छ भने। उनको निकटतम विकास क्षेत्र (Zone of Proximal Development, ZPD) भनेको बालकले एक्लै गर्न सक्ने काम र सक्षम व्यक्तिको सहयोगमा गर्न सक्ने कामबिचको दूरी हो। यस क्षेत्रमा शिक्षक वा साथीले दिने अस्थायी सहयोगलाई ढाँचा सहयोग (Scaffolding) भनिन्छ।

अल्बर्ट बान्डुरा को सामाजिक सिकाइ सिद्धान्तअनुसार बालबालिकाले अरूको व्यवहार अवलोकन र अनुकरण गरेर सिक्छन् (बोबो डल प्रयोग)। अवलोकनात्मक सिकाइका चार चरण: ध्यान, धारण, पुनरुत्पादन र अभिप्रेरणा।

कक्षामा उदाहरण: भिन्नको जोड सिकाउँदा शिक्षकले पहिले चित्र र उदाहरण देखाउँछन्, त्यसपछि समूहमा अभ्यास गराउँछन् र अन्तमा विद्यार्थीलाई एक्लै गर्न दिन्छन्। सहयोग क्रमशः घटाउनु scaffolding हो।

५. बाल विकास र किशोरावस्था

विकास शारीरिक, मानसिक, संवेगात्मक, सामाजिक र नैतिक पक्षमा हुन्छ। विकास निरन्तर हुन्छ, निश्चित क्रममा हुन्छ (शिरदेखि खुट्टातर्फ र केन्द्रदेखि बाहिरतर्फ), तर प्रत्येकको गति फरक हुन्छ।

  • एरिक एरिक्सन: आठ चरणको मनोसामाजिक विकास; किशोरावस्थाको चुनौती "पहिचान बनाम भूमिका भ्रम"।
  • लरेन्स कोलबर्ग: नैतिक विकासका तीन तह (पूर्वपरम्परागत, परम्परागत, उत्तरपरम्परागत), छ चरण।
  • किशोरावस्था (करिब १२–१८ वर्ष): तीव्र शारीरिक परिवर्तन, पहिचानको खोजी, साथीसमूहको प्रभाव, संवेगात्मक अस्थिरता र स्वतन्त्रताको चाहना। शिक्षकले सम्मानजनक संवाद, परामर्श, जिम्मेवारी र यौन तथा प्रजनन स्वास्थ्य शिक्षा दिनुपर्छ।

६. सिकाइलाई प्रभाव पार्ने तत्त्व

  • अभिप्रेरणा: आन्तरिक (जिज्ञासा, आनन्द) र बाह्य (पुरस्कार, अङ्क)। मास्लोको आवश्यकताको पदानुक्रम: शारीरिक → सुरक्षा → माया र अपनत्व → सम्मान → आत्मसिद्धि।
  • अभ्यास र पुनर्बलन: नियमित अभ्यासले सिकाइ स्थायी बनाउँछ।
  • स्मरण र विस्मरण: एबिङहसको विस्मरण वक्ररेखाअनुसार सिकेको कुरा सुरुमा छिटो बिर्सिन्छ; दोहोर्‍याइ (spaced revision) ले बिर्सने दर घटाउँछ।
  • सिकाइ स्थानान्तरण: एउटा परिस्थितिमा सिकेको कुराले अर्कोमा पार्ने प्रभाव: सकारात्मक, नकारात्मक वा शून्य। जस्तै: साइकल चलाउन जान्नेलाई मोटरसाइकल सिक्न सजिलो हुनु सकारात्मक स्थानान्तरण।
  • कुण्ठा र समायोजन: लक्ष्यमा पुग्न अवरोध हुँदा कुण्ठा हुन्छ; परामर्श, सहयोग र यथार्थ लक्ष्यले समायोजनमा मद्दत गर्छ।

७. वैयक्तिक भिन्नता र विशेष आवश्यकता

बुद्धि, रुचि, अभिक्षमता, व्यक्तित्व, गति र सिकाइ शैलीमा प्रत्येक विद्यार्थी फरक हुन्छन्। बुद्धिलब्धि (IQ) = मानसिक उमेर ÷ वास्तविक उमेर × १००। हावर्ड गार्डनरले बहुबौद्धिकता (भाषिक, तार्किक-गणितीय, स्थानिक, सङ्गीतात्मक, शारीरिक-गतिक, अन्तरवैयक्तिक, अन्तःवैयक्तिक, प्राकृतिक) को सिद्धान्त दिए। शिक्षकले विभेदीकृत शिक्षण, समूह कार्य, थप चुनौती र उपचारात्मक सहयोगमार्फत वैयक्तिक भिन्नता सम्बोधन गर्नुपर्छ। सिकाइ असक्षमता (जस्तै: पढ्न कठिनाइ डिस्लेक्सिया, गणितमा कठिनाइ डिस्क्याल्कुलिया), ध्यान अभाव तथा अतिक्रियाशीलता र प्रतिभाशाली बालबालिकाको पहिचान गरी आवश्यक सहयोग गर्नुपर्छ।

अभ्यासका लागि प्रश्न

  1. स्किनरको क्रियाप्रसूत अनुबन्धनको शैक्षिक महत्त्व लेख्नुहोस्।
  2. पियाजे र भाइगोत्स्कीको सिद्धान्तबिच तुलना गर्नुहोस्।
  3. एक जना विद्यार्थीको मानसिक उमेर १२ वर्ष र वास्तविक उमेर १० वर्ष छ भने उसको IQ कति हुन्छ? (उत्तर: १२०)
सिकाइ

सिकाइ: परिचय, अर्थ, स्वरूप र प्रभाव पार्ने तत्त्वहरू

सिकाइको स्थानान्तरण

सिकाइको स्थानान्तरण: अवधारणा, प्रकार, सिद्धान्त र प्रभाव पार्ने तत्त्वहरू

उत्प्रेरणा

उत्प्रेरणा: अवधारणा, आवश्यकता र विद्यार्थीहरूमा उत्प्रेरणा जगाउने उपायहरू

पुनर्बल (Reinforcement)

पुनर्बल (Reinforcement): अवधारणा, प्रकार र प्रयोग

सिकाइ प्रक्रिया र सिकाइका सिद्धान्तहरू

Study Note: Learning and Child Psychology

Note

सिकाइ र बाल मनोविज्ञान

१. सिकाइको अवधारणा

परिभाषा: अनुभव, अभ्यास वा तालिमका कारण व्यक्तिको व्यवहारमा आउने तुलनात्मक रूपमा स्थायी परिवर्तन नै सिकाइ हो। थकान, औषधि वा परिपक्वताले मात्र ल्याएको परिवर्तनलाई सिकाइ मानिँदैन।

प्रकृति: सिकाइ निरन्तर र जीवनपर्यन्त चल्ने प्रक्रिया हो; यो उद्देश्यमूलक हुन्छ; ज्ञान, सीप र धारणा तीनै पक्षमा हुन्छ; सकारात्मक वा नकारात्मक दुवै हुन सक्छ; र वातावरणसँगको अन्तरक्रियाबाट हुन्छ।

२. व्यवहारवाद (Behaviourism)

व्यवहारवादले सिकाइलाई उद्दीपन (Stimulus) र प्रतिक्रिया (Response) बिचको सम्बन्ध मान्छ। मनभित्र के भयो भन्दा देखिने व्यवहारमा जोड दिन्छ।

मनोवैज्ञानिकसिद्धान्तमुख्य कुरा र कक्षामा प्रयोग
इभान पाभलभशास्त्रीय अनुबन्धनकुकुरमा घण्टी र खानाको प्रयोग; तटस्थ उद्दीपनलाई प्राकृतिक उद्दीपनसँग जोडेर नयाँ प्रतिक्रिया। कक्षामा: घण्टी बजेपछि विद्यार्थी शान्त हुने बानी।
ई. एल. थर्नडाइकप्रयास र त्रुटि (सम्बन्धवाद)बिरालोको प्रयोग; तयारीको नियम, अभ्यासको नियम र प्रभावको नियम।
बी. एफ. स्किनरक्रियाप्रसूत अनुबन्धनमुसा र परेवाको प्रयोग (स्किनर बक्स); पुनर्बलनले व्यवहार दोहोरिने सम्भावना बढाउँछ। कार्यक्रमिक शिक्षणको आधार।

पुनर्बलन: सकारात्मक पुनर्बलन (मनपर्ने कुरा थप्ने: प्रशंसा, पुरस्कार) र नकारात्मक पुनर्बलन (नमनपर्ने कुरा हटाउने) दुवैले व्यवहार बढाउँछन्। दण्डले भने व्यवहार घटाउँछ। यो फरक परीक्षामा प्रायः सोधिन्छ।

३. संज्ञानवाद र निर्माणवाद

संज्ञानवादले सिकाइलाई मस्तिष्कभित्र हुने बुझाइ, स्मरण, तर्क र अन्तर्दृष्टिको प्रक्रिया मान्छ। कोहलरको चिम्पान्जी प्रयोगबाट अन्तर्दृष्टि (Insight) सिद्धान्त आयो। जीन पियाजे ले बालबालिकाले आफ्नो ज्ञान आफैँ निर्माण गर्छन् भन्ने निर्माणवादी विचार दिए। उनका अनुसार ज्ञान निर्माण आत्मसात्करण (assimilation), समायोजन (accommodation) र सन्तुलन (equilibration) बाट हुन्छ।

पियाजेका संज्ञानात्मक विकासका चार चरण
चरणउमेरविशेषता
संवेदी-गतिकजन्मदेखि २ वर्षइन्द्रिय र चालबाट सिक्ने; वस्तु स्थायित्व (object permanence) विकास
पूर्वसञ्चालनात्मक२–७ वर्षभाषा र प्रतीकको विकास; आत्मकेन्द्रितता; संरक्षण (conservation) बुझ्न नसक्ने
मूर्त सञ्चालनात्मक७–११ वर्षमूर्त वस्तुमा तार्किक सोच; संरक्षण र वर्गीकरण बुझ्ने
औपचारिक सञ्चालनात्मक११ वर्षभन्दा माथिअमूर्त, परिकल्पनात्मक र वैज्ञानिक तर्क

जेरोम ब्रुनरले अन्वेषण (Discovery) सिकाइ र चक्रीय (Spiral) पाठ्यक्रम को अवधारणा दिए। डेभिड अजुबेलले अर्थपूर्ण सिकाइ र अग्रिम सङ्गठक (Advance organizer) को कुरा गरे।

४. सामाजिक निर्माणवाद

लेभ भाइगोत्स्की ले सिकाइ सामाजिक अन्तरक्रिया र भाषाबाट हुन्छ भने। उनको निकटतम विकास क्षेत्र (Zone of Proximal Development, ZPD) भनेको बालकले एक्लै गर्न सक्ने काम र सक्षम व्यक्तिको सहयोगमा गर्न सक्ने कामबिचको दूरी हो। यस क्षेत्रमा शिक्षक वा साथीले दिने अस्थायी सहयोगलाई ढाँचा सहयोग (Scaffolding) भनिन्छ।

अल्बर्ट बान्डुरा को सामाजिक सिकाइ सिद्धान्तअनुसार बालबालिकाले अरूको व्यवहार अवलोकन र अनुकरण गरेर सिक्छन् (बोबो डल प्रयोग)। अवलोकनात्मक सिकाइका चार चरण: ध्यान, धारण, पुनरुत्पादन र अभिप्रेरणा।

कक्षामा उदाहरण: भिन्नको जोड सिकाउँदा शिक्षकले पहिले चित्र र उदाहरण देखाउँछन्, त्यसपछि समूहमा अभ्यास गराउँछन् र अन्तमा विद्यार्थीलाई एक्लै गर्न दिन्छन्। सहयोग क्रमशः घटाउनु scaffolding हो।

५. बाल विकास र किशोरावस्था

विकास शारीरिक, मानसिक, संवेगात्मक, सामाजिक र नैतिक पक्षमा हुन्छ। विकास निरन्तर हुन्छ, निश्चित क्रममा हुन्छ (शिरदेखि खुट्टातर्फ र केन्द्रदेखि बाहिरतर्फ), तर प्रत्येकको गति फरक हुन्छ।

  • एरिक एरिक्सन: आठ चरणको मनोसामाजिक विकास; किशोरावस्थाको चुनौती "पहिचान बनाम भूमिका भ्रम"।
  • लरेन्स कोलबर्ग: नैतिक विकासका तीन तह (पूर्वपरम्परागत, परम्परागत, उत्तरपरम्परागत), छ चरण।
  • किशोरावस्था (करिब १२–१८ वर्ष): तीव्र शारीरिक परिवर्तन, पहिचानको खोजी, साथीसमूहको प्रभाव, संवेगात्मक अस्थिरता र स्वतन्त्रताको चाहना। शिक्षकले सम्मानजनक संवाद, परामर्श, जिम्मेवारी र यौन तथा प्रजनन स्वास्थ्य शिक्षा दिनुपर्छ।

६. सिकाइलाई प्रभाव पार्ने तत्त्व

  • अभिप्रेरणा: आन्तरिक (जिज्ञासा, आनन्द) र बाह्य (पुरस्कार, अङ्क)। मास्लोको आवश्यकताको पदानुक्रम: शारीरिक → सुरक्षा → माया र अपनत्व → सम्मान → आत्मसिद्धि।
  • अभ्यास र पुनर्बलन: नियमित अभ्यासले सिकाइ स्थायी बनाउँछ।
  • स्मरण र विस्मरण: एबिङहसको विस्मरण वक्ररेखाअनुसार सिकेको कुरा सुरुमा छिटो बिर्सिन्छ; दोहोर्‍याइ (spaced revision) ले बिर्सने दर घटाउँछ।
  • सिकाइ स्थानान्तरण: एउटा परिस्थितिमा सिकेको कुराले अर्कोमा पार्ने प्रभाव: सकारात्मक, नकारात्मक वा शून्य। जस्तै: साइकल चलाउन जान्नेलाई मोटरसाइकल सिक्न सजिलो हुनु सकारात्मक स्थानान्तरण।
  • कुण्ठा र समायोजन: लक्ष्यमा पुग्न अवरोध हुँदा कुण्ठा हुन्छ; परामर्श, सहयोग र यथार्थ लक्ष्यले समायोजनमा मद्दत गर्छ।

७. वैयक्तिक भिन्नता र विशेष आवश्यकता

बुद्धि, रुचि, अभिक्षमता, व्यक्तित्व, गति र सिकाइ शैलीमा प्रत्येक विद्यार्थी फरक हुन्छन्। बुद्धिलब्धि (IQ) = मानसिक उमेर ÷ वास्तविक उमेर × १००। हावर्ड गार्डनरले बहुबौद्धिकता (भाषिक, तार्किक-गणितीय, स्थानिक, सङ्गीतात्मक, शारीरिक-गतिक, अन्तरवैयक्तिक, अन्तःवैयक्तिक, प्राकृतिक) को सिद्धान्त दिए। शिक्षकले विभेदीकृत शिक्षण, समूह कार्य, थप चुनौती र उपचारात्मक सहयोगमार्फत वैयक्तिक भिन्नता सम्बोधन गर्नुपर्छ। सिकाइ असक्षमता (जस्तै: पढ्न कठिनाइ डिस्लेक्सिया, गणितमा कठिनाइ डिस्क्याल्कुलिया), ध्यान अभाव तथा अतिक्रियाशीलता र प्रतिभाशाली बालबालिकाको पहिचान गरी आवश्यक सहयोग गर्नुपर्छ।

अभ्यासका लागि प्रश्न

  1. स्किनरको क्रियाप्रसूत अनुबन्धनको शैक्षिक महत्त्व लेख्नुहोस्।
  2. पियाजे र भाइगोत्स्कीको सिद्धान्तबिच तुलना गर्नुहोस्।
  3. एक जना विद्यार्थीको मानसिक उमेर १२ वर्ष र वास्तविक उमेर १० वर्ष छ भने उसको IQ कति हुन्छ? (उत्तर: १२०)
सिकाइका सिद्धान्त

सिकाइका सिद्धान्त: परिचय, विशेषता र शैक्षिक उपयोगिता

शास्त्रीय सम्बन्धन सिद्धान्त (Classical Conditioning Theory)
कार्यपरक सम्बन्धन सिद्धान्त (Operant Conditioning Theory)
पाठ्यक्रम तथा पाठ्यपुस्तक

Study Note: Curriculum and Student Support System

Note

पाठ्यक्रम तथा विद्यार्थी सहायता प्रणाली

१. पाठ्यक्रमको अवधारणा

"Curriculum" शब्द ल्याटिन currere बाट आएको हो, जसको अर्थ "दौडने बाटो" हो। पाठ्यक्रम भनेको निश्चित उद्देश्य प्राप्तिका लागि विद्यार्थीलाई विद्यालयको निर्देशनमा प्रदान गरिने सम्पूर्ण सिकाइ अनुभवको योजनाबद्ध रूप हो। यसमा उद्देश्य/सक्षमता, विषयवस्तु, शिक्षण-सिकाइ विधि र मूल्याङ्कन प्रक्रिया पर्छन्।

पाठ्यक्रम र पाठ्यविवरण (syllabus) को भिन्नता: पाठ्यक्रम व्यापक हुन्छ र सम्पूर्ण शैक्षिक अनुभव समेट्छ; पाठ्यविवरण कुनै एक विषयको पढाउनुपर्ने विषयवस्तुको सूची मात्र हो।

गुप्त पाठ्यक्रम (hidden curriculum): लिखित नभए पनि विद्यालयको वातावरण र व्यवहारबाट सिकिने मूल्य र धारणा, जस्तै समयपालन, लाइनमा बस्ने बानी।

२. पाठ्यक्रम विकास

राल्फ टाइलर (१९४९) ले पाठ्यक्रम विकासका चार आधारभूत प्रश्न राखे: (१) विद्यालयले कुन उद्देश्य प्राप्त गर्न खोज्छ? (२) ती उद्देश्य प्राप्त गर्न कस्ता सिकाइ अनुभव दिने? (३) ती अनुभव कसरी सङ्गठित गर्ने? (४) उद्देश्य प्राप्त भयो कि भएन कसरी थाहा पाउने? यसैलाई उद्देश्य मोडेल भनिन्छ। हिल्डा टाबाले शिक्षकबाट सुरु हुने आधारबाट माथितर्फको (grassroots) मोडेल दिइन्।

नेपालमा विद्यालय पाठ्यक्रम पाठ्यक्रम विकास केन्द्र (सानोठिमी, भक्तपुर) ले तयार गर्छ। पाठ्यक्रम विकासका सामान्य चरण: आवश्यकता पहिचान → उद्देश्य निर्धारण → विषयवस्तु छनोट र सङ्गठन → परीक्षण (pilot) → कार्यान्वयन → मूल्याङ्कन र परिमार्जन।

३. विद्यालय शिक्षाको राष्ट्रिय पाठ्यक्रम प्रारूप, २०७६

यस प्रारूपले विद्यालय शिक्षाको राष्ट्रिय उद्देश्य, तहगत सक्षमता, विषय संरचना, पाठ्यभार, शिक्षण विधि र मूल्याङ्कन प्रक्रियाको मार्गदर्शन गर्छ। मुख्य विशेषता:

  • सक्षमतामा आधारित पाठ्यक्रम र एकीकृत दृष्टिकोण; प्रारम्भिक कक्षा (१–३) मा एकीकृत पाठ्यक्रम
  • आधारभूत तहमा स्थानीय विषय वा मातृभाषा पढाउने व्यवस्था
  • निरन्तर विद्यार्थी मूल्याङ्कन र सिकाइ उपलब्धिमा जोड
  • माध्यमिक तहमा साधारण, प्राविधिक तथा व्यावसायिक र परम्परागत धार
  • सूचना प्रविधि, जीवनोपयोगी सीप र नैतिक शिक्षाको एकीकरण

४. स्थानीय पाठ्यक्रम र मातृभाषा शिक्षा

स्थानीय पाठ्यक्रम भनेको स्थानीय तहले आफ्नो क्षेत्रको भाषा, संस्कृति, इतिहास, पेसा, सीप र आवश्यकतामा आधारित बनाएको पाठ्यक्रम हो। संविधानले मातृभाषामा शिक्षा पाउने हक दिएकाले धेरै स्थानीय तहले मातृभाषा तथा स्थानीय विषय तयार पारेका छन्। चुनौती: दक्ष विज्ञ र शिक्षकको अभाव, पाठ्यपुस्तक र सामग्री नहुनु, अभिभावकको अङ्ग्रेजीप्रतिको आकर्षण र एउटै कक्षामा धेरै भाषाभाषी विद्यार्थी हुनु।

५. पाठ्यपुस्तक र बहुपाठ्यपुस्तक

पाठ्यपुस्तक पाठ्यक्रमले तोकेको उद्देश्य, विषयवस्तु र क्रियाकलापलाई विद्यार्थीको स्तरअनुसार क्रमबद्ध गरी लेखिएको मुख्य सामग्री हो। राम्रो पाठ्यपुस्तकका विशेषता: पाठ्यक्रमसँग मेल, उमेर र स्तरअनुसार भाषा, सही र अद्यावधिक विषयवस्तु, चित्र र क्रियाकलाप, अभ्यास र मूल्याङ्कन, आकर्षक छपाइ। बहुपाठ्यपुस्तक नीतिअनुसार एउटै पाठ्यक्रमका आधारमा फरक लेखक/प्रकाशकका स्वीकृत पुस्तकमध्ये विद्यालयले छनोट गर्न सक्छ, जसले गुणस्तरमा प्रतिस्पर्धा बढाउँछ।

पाठ्यक्रम र पाठ्यपुस्तकको सम्बन्ध: पाठ्यक्रम मूल आधार हो र पाठ्यपुस्तक त्यसको एउटा साधन मात्र। शिक्षकले पाठ्यपुस्तक होइन, पाठ्यक्रमले तोकेको सक्षमता पूरा गर्ने गरी पढाउनुपर्छ।

६. शिक्षक निर्देशिका र शैक्षिक सामग्री

शिक्षक निर्देशिकाले प्रत्येक पाठका उद्देश्य, सामग्री, क्रियाकलाप र मूल्याङ्कनको सुझाव दिन्छ। एडगर डेलको अनुभव शङ्कु (Cone of Experience) अनुसार प्रत्यक्ष र उद्देश्यपूर्ण अनुभव (शङ्कुको फेद) सबैभन्दा मूर्त र प्रभावकारी हुन्छ भने शाब्दिक प्रतीक (शङ्कुको टुप्पो) सबैभन्दा अमूर्त हुन्छ। सामग्रीलाई सङ्कलन, निर्माण, प्रयोग र भण्डारण गर्ने व्यवस्था विद्यालयमा हुनुपर्छ।

७. विद्यालय पुस्तकालय

पुस्तकालय विद्यालयको "बौद्धिक हृदय" हो। यसले पठन संस्कृति, स्वअध्ययन, अनुसन्धान र सूचना साक्षरता विकास गर्छ। पुस्तकलाई वर्गीकरण गर्न डिवी दशमलव वर्गीकरण पद्धति प्रयोग गरिन्छ। कक्षा पुस्तकालय, घुम्ती पुस्तकालय र डिजिटल पुस्तकालय (इ-पुस्तकालय) पनि प्रभावकारी विकल्प हुन्।

पाठ्यक्रमको परिचय, अवधारणा, उद्देश्य, क्षेत्र र क्रम
राष्ट्रिय पाठ्यक्रम प्रारूप, २०७६
पाठ्यक्रममा विविधता व्यवस्थापन, स्थानीय पाठ्यक्रम, एकीकृत पाठ्यक्रम
पाठ्यक्रम, पाठ्यपुस्तक र शिक्षक निर्देशिका र सम्बन्ध
शिक्षण सिकाइको योजना, विधि र शिक्षण सामग्री

Study Note: Teaching Methods and Instructional Process

Note

शिक्षण विधि र शैक्षणिक प्रक्रिया

१. शिक्षण विधिको अवधारणा र प्रकार

शिक्षण विधि भनेको शिक्षकले निश्चित उद्देश्य प्राप्त गर्न विषयवस्तु प्रस्तुत गर्ने र विद्यार्थीलाई सिकाइमा संलग्न गराउने व्यवस्थित तरिका हो। विधि छनोट गर्दा उद्देश्य, विषयवस्तुको प्रकृति, विद्यार्थीको उमेर र स्तर, उपलब्ध समय र सामग्रीलाई ध्यान दिनुपर्छ। कुनै एक विधि सबै अवस्थाका लागि उत्तम हुँदैन।

शिक्षककेन्द्रित विधिविद्यार्थीकेन्द्रित विधि
व्याख्यान, प्रदर्शन, कथन, पाठ्यपुस्तक वाचनपरियोजना, समस्या समाधान, खोज/अन्वेषण, छलफल, भूमिका निर्वाह, क्षेत्रकार्य, खेल
शिक्षक सक्रिय, विद्यार्थी मुख्यतः श्रोताविद्यार्थी सक्रिय, शिक्षक सहजकर्ता
धेरै विषयवस्तु छोटो समयमागहिरो बुझाइ, सीप र सिर्जनशीलता

अन्तरक्रियात्मक विधि: प्रश्नोत्तर, छलफल, मस्तिष्क मन्थन (brainstorming), सोक्रेटिक प्रश्न विधि। समालोचनात्मक चिन्तन विकासका लागि "किन?", "कसरी?", "यदि ... भए के होला?" जस्ता उच्च तहका प्रश्न सोध्नुपर्छ।

२. वार्षिक, एकाइ र दैनिक योजना

वार्षिक योजना मा पूरा शैक्षिक सत्रका एकाइ, पाठ्यघण्टी, समय र मूल्याङ्कन तालिका हुन्छ। एकाइ योजना मा एउटा एकाइका उद्देश्य, पाठ विभाजन, क्रियाकलाप र एकाइ परीक्षण हुन्छ। दैनिक पाठयोजना एक घण्टीको विस्तृत योजना हो। बहुकक्षा शिक्षण (एउटै शिक्षकले एकैपटक दुई वा बढी कक्षा पढाउने) मा कक्षागत र विषयगत तालमेल मिलाएर योजना गर्नुपर्छ।

३. आधुनिक शिक्षण रणनीतिहरू

  • परियोजना विधि: जोन डिउईको "गरेर सिक्ने" (learning by doing) दर्शनमा आधारित; डब्लु. एच. किलप्याट्रिकले विकास गरे। चरण: परिस्थिति सिर्जना → परियोजना छनोट → योजना → कार्यान्वयन → मूल्याङ्कन → अभिलेखन। उदाहरण: "हाम्रो टोलको फोहोर व्यवस्थापन" सर्वेक्षण।
  • क्षेत्रकार्य/शैक्षिक भ्रमण: वास्तविक स्थानमा गई अवलोकन र तथ्याङ्क सङ्कलन (नदी, खेत, ऐतिहासिक स्थल)।
  • समस्या समाधान विधि: समस्या पहिचान → परिभाषा → तथ्य सङ्कलन → परिकल्पना → परीक्षण → निष्कर्ष। डिउईको चिन्तनशील विचार प्रक्रियामा आधारित।
  • भूमिका निर्वाह (role play): विद्यार्थीले कुनै पात्र वा परिस्थितिको अभिनय गरेर सिक्ने; सामाजिक विषय, भाषा र नैतिक शिक्षामा उपयोगी।
  • खोज/अन्वेषण विधि: ब्रुनरको discovery learning; विद्यार्थीले आफैँ नियम पत्ता लगाउने।
  • आगमन र निगमन विधि: आगमन (inductive) मा उदाहरणबाट नियमतर्फ जाइन्छ (विशिष्टबाट सामान्य); निगमन (deductive) मा नियमबाट उदाहरणतर्फ (सामान्यबाट विशिष्ट)। सुरुका कक्षामा आगमन विधि बढी उपयुक्त।

४. सहकार्यात्मक सिकाइ

विद्यार्थीले साना समूहमा साझा लक्ष्यका लागि एकअर्कालाई सहयोग गर्दै सिक्ने विधि। मुख्य तत्त्व: सकारात्मक अन्तरनिर्भरता, व्यक्तिगत जवाफदेहिता, आमनेसामने अन्तरक्रिया, सामाजिक सीप र समूह प्रक्रियाको समीक्षा। प्रचलित तरिका:

  • Think-Pair-Share: आफैँ सोच्ने, जोडीमा छलफल गर्ने, कक्षामा प्रस्तुत गर्ने।
  • Jigsaw: प्रत्येक सदस्यले पाठको एक अंश सिकेर "विज्ञ समूह" मा छलफल गर्छ र आफ्नो समूहलाई सिकाउँछ।
  • साथी शिक्षण (peer tutoring) र ग्यालरी वाक।

५. उपचारात्मक शिक्षण

नैदानिक परीक्षण (diagnostic test) बाट विद्यार्थीको सिकाइ कठिनाइ र त्यसको कारण पहिचान गरी त्यसलाई हटाउन दिइने विशेष शिक्षण उपचारात्मक शिक्षण हो। क्रम: पहिचान → निदान → उपचार → पुनर्मूल्याङ्कन। उदाहरण: धेरै विद्यार्थीले "हासिल" भएको घटाउमा गल्ती गरेमा ठोस वस्तु (बन्डल-सिन्का) प्रयोग गरेर स्थानमान फेरि सिकाउने।

६. महामारी र विपद्मा सिकाइ निरन्तरता

कोभिड-१९ महामारीका बेला विद्यालय बन्द हुँदा नेपालमा वैकल्पिक प्रणालीबाट सिकाइ सहजीकरण निर्देशिका, २०७७ लागु गरियो। यसअनुसार विद्यार्थीको पहुँच हेरेर सिकाइका माध्यम छानियो:

  • इन्टरनेट र डिजिटल उपकरण भएका: अनलाइन कक्षा, सिकाइ पोर्टल
  • टेलिभिजन/रेडियो मात्र भएका: रेडियो र टेलिभिजन कार्यक्रम
  • कुनै साधन नभएका: स्वअध्ययन सामग्री, सामुदायिक सिकाइ केन्द्र, घरदैलो शिक्षण, साना समूहमा शिक्षण

विद्यालय पुनः सञ्चालन हुँदा सिकाइ क्षति पहिचान र पुनर्प्राप्ति (learning recovery) कार्यक्रम, मनोसामाजिक सहयोग र सरसफाइ मापदण्ड आवश्यक हुन्छन्।

शैक्षणिक योजना

शैक्षणिक योजना: अर्थ र आवश्यकता, वार्षिक कार्ययोजना, वार्षिक शैक्षणिक योजना, एकाइ योजना र दैनिक पाठयोजना

शिक्षण सिकाइ विधि

शिक्षण सिकाइ विधि: अर्थ, शिक्षककेन्द्रित, अन्तरक्रियात्मक र विद्यार्थीकेन्द्रित शिक्षण विधि

शिक्षण सामग्री

शिक्षण सामग्री: अर्थ, वर्गीकरण, निर्माण, प्रयोग र भण्डारण

मूल्याङ्कन र परीक्षा

Study Note: Student Assessment

Note

विद्यार्थी मूल्याङ्कन

१. मापन, परीक्षण र मूल्याङ्कन

  • मापन (measurement): कुनै गुणलाई सङ्ख्यामा व्यक्त गर्नु (जस्तै: ७५ अङ्क)। यो परिमाणात्मक हुन्छ।
  • परीक्षण (test): मापन गर्ने साधन (प्रश्नपत्र, अवलोकन फारम)।
  • मूल्याङ्कन (evaluation): मापनको नतिजामा मूल्य-निर्णय गर्नु (जस्तै: "७५ अङ्क राम्रो उपलब्धि हो")। यो परिमाणात्मक र गुणात्मक दुवै हुन्छ। सूत्रमा: मूल्याङ्कन = मापन + मूल्य-निर्णय।

उद्देश्य: सिकाइ उपलब्धि थाहा पाउने, सिकाइ कठिनाइ पहिचान, पृष्ठपोषण, शिक्षण विधि सुधार, कक्षोन्नति र प्रमाणीकरण, अभिभावकलाई जानकारी तथा पाठ्यक्रमको प्रभावकारिता जाँच।

सिकाइका लागि मूल्याङ्कन (assessment for learning, सिकाइ सुधार), सिकाइको मूल्याङ्कन (assessment of learning, उपलब्धि प्रमाणीकरण) र सिकाइका रूपमा मूल्याङ्कन (assessment as learning, विद्यार्थीको आत्ममूल्याङ्कन) तीन आधुनिक अवधारणा हुन्।

२. निर्माणात्मक र निर्णयात्मक मूल्याङ्कन

माइकल स्क्रिभेन (१९६७) ले यी दुई शब्दावली प्रयोग गरे।

आधारनिर्माणात्मक (Formative)निर्णयात्मक (Summative)
समयशिक्षणको क्रममा निरन्तरएकाइ, सत्र वा वर्षको अन्त्यमा
उद्देश्यसिकाइ सुधार र पृष्ठपोषणउपलब्धि निर्धारण, ग्रेड, प्रमाणपत्र
साधनप्रश्नोत्तर, कक्षाकार्य, गृहकार्य, अवलोकन, परियोजनावार्षिक परीक्षा, SEE, बोर्ड परीक्षा

यसबाहेक नैदानिक मूल्याङ्कन ले सिकाइ कठिनाइको कारण पत्ता लगाउँछ र स्थापनात्मक (placement) मूल्याङ्कन ले विद्यार्थीलाई उपयुक्त कक्षा वा समूहमा राख्न मद्दत गर्छ। मापदण्डका आधारमा मानक सन्दर्भित (norm-referenced) परीक्षणले विद्यार्थीलाई अरूसँग तुलना गर्छ भने कसौटी सन्दर्भित (criterion-referenced) परीक्षणले पूर्वनिर्धारित मापदण्डसँग।

३. शिक्षक निर्मित र प्रमापीकृत परीक्षण

शिक्षक निर्मित परीक्षण कक्षाको आवश्यकताअनुसार शिक्षक आफैँले बनाउँछन्। प्रमापीकृत (standardised) परीक्षण विज्ञहरूले प्रयोग-परीक्षणपछि वैधता, विश्वसनीयता र मानक (norm) निर्धारण गरेर तयार पार्छन् र एकै किसिमले प्रशासन गरिन्छ।

प्रश्नका प्रकार: वस्तुगत (बहुवैकल्पिक, ठिक/बेठिक, जोडा मिलाउने, खाली ठाउँ), छोटो उत्तरात्मक र लामो उत्तरात्मक (निबन्धात्मक)। बहुवैकल्पिक प्रश्नको प्रश्न भाग stem, सही उत्तर key र गलत विकल्प distractors कहलाउँछन्।

४. विशिष्टीकरण तालिका (Specification grid)

विशिष्टीकरण तालिका प्रश्नपत्रको "नक्सा" हो। यसले कुन एकाइबाट, कुन संज्ञानात्मक तहमा (ज्ञान, बोध, प्रयोग, उच्च दक्षता), कुन प्रकारका कति प्रश्न र कति अङ्कका प्रश्न सोध्ने भन्ने तोक्छ। यसले प्रश्नपत्रको विषयवस्तु वैधता बढाउँछ र हरेक वर्ष प्रश्नपत्र सन्तुलित बनाउँछ।

नमुना विशिष्टीकरण तालिका (पूर्णाङ्क ५०)
एकाइज्ञानबोधप्रयोगउच्च दक्षताजम्मा
भिन्न४४६२१६
प्रतिशत३४६४१७
ज्यामिति३४६४१७
जम्मा१०१२१८१०५०

ब्लुमको वर्गीकरण: बेन्जामिन ब्लुम (१९५६) ले संज्ञानात्मक क्षेत्रका छ तह दिए: ज्ञान, बोध, प्रयोग, विश्लेषण, संश्लेषण, मूल्याङ्कन। एन्डरसन र क्र्याथवोल (२००१) को परिमार्जित रूप: सम्झनु, बुझ्नु, प्रयोग गर्नु, विश्लेषण गर्नु, मूल्याङ्कन गर्नु, सिर्जना गर्नु। अन्य दुई क्षेत्र: भावनात्मक (affective) र मनोक्रियात्मक (psychomotor)।

५. अक्षराङ्कन पद्धति (Letter grading)

अङ्कको सट्टा अक्षर र ग्रेड पोइन्टमा उपलब्धि जनाउने पद्धति। राष्ट्रिय परीक्षा बोर्डले माध्यमिक तहमा प्रयोग गर्ने संशोधित ढाँचा:

प्राप्ताङ्क (%)ग्रेडग्रेड पोइन्टविवरण
९० र माथिA+४.०उत्कृष्ट (Outstanding)
८०–९० भन्दा कमA३.६अति उत्तम (Excellent)
७०–८० भन्दा कमB+३.२उत्तम (Very good)
६०–७० भन्दा कमB२.८राम्रो (Good)
५०–६० भन्दा कमC+२.४सन्तोषजनक (Satisfactory)
४०–५० भन्दा कमC२.०स्वीकार्य (Acceptable)
३५–४० भन्दा कमD१.६आधारभूत (Basic)
३५ भन्दा कमNG–ग्रेड नदिइएको (Not graded)

फाइदा: सानो अङ्कको फरकले हुने अनावश्यक प्रतिस्पर्धा र "फेल" को मानसिक दबाब घट्छ। समस्या: समाज र अभिभावकमा बुझाइको कमी, भर्ना र छनोटमा कठिनाइ। नियम परिवर्तन हुन सक्ने भएकाले परीक्षाअघि बोर्डको पछिल्लो निर्देशिका हेर्नुहोस्।

६. निरन्तर विद्यार्थी मूल्याङ्कन प्रणाली (CAS)

शिक्षणको क्रममा विद्यार्थीको सिकाइ निरन्तर अवलोकन, अभिलेखन र पृष्ठपोषण गरी सुधार गर्ने प्रणाली। साधन: पोर्टफोलियो, कार्य सञ्चयिका, रुब्रिक, जाँचसूची (checklist), श्रेणीमापन (rating scale), घटनावृत्त (anecdotal record), परियोजना, कक्षा सहभागिता। आधारभूत तहमा विशेष रूपमा प्रयोग गरिन्छ; "फेल" गराउनुभन्दा उपचारात्मक सहयोगबाट सबैलाई सिकाइमा पुर्‍याउनु यसको मर्म हो।

७. वैधता, विश्वसनीयता र नतिजा विश्लेषण

  • वैधता (validity): परीक्षणले जे मापन गर्नुपर्ने हो, त्यही मापन गर्नु। प्रकार: विषयवस्तु, रचना (construct), कसौटी (समवर्ती र भविष्यसूचक) र आभासी (face) वैधता।
  • विश्वसनीयता (reliability): नतिजामा स्थिरता र एकरूपता। विधि: परीक्षण-पुनर्परीक्षण, समानान्तर फारम, अर्धविच्छेद (split-half), परीक्षकबिचको सहमति। विश्वसनीय नभएको परीक्षण वैध हुन सक्दैन, तर विश्वसनीय परीक्षण वैध नहुन पनि सक्छ।
  • वस्तुनिष्ठता र व्यावहारिकता राम्रो परीक्षणका अन्य गुण हुन्।

प्रश्न विश्लेषण:

कठिनाइ सूचकाङ्क $P = \frac{R}{N} \times 100$, जहाँ R = सही उत्तर दिने सङ्ख्या, N = जम्मा विद्यार्थी। P जति ठुलो, प्रश्न त्यति सजिलो। सामान्यतः ३०–७० प्रतिशतबिचको P उपयुक्त मानिन्छ।

विभेदक सूचकाङ्क $D = \frac{R_U - R_L}{N/2}$, जहाँ $R_U$ र $R_L$ क्रमशः माथिल्लो र तल्लो समूहमा सही उत्तर दिने सङ्ख्या हुन्। D ०.३ वा सोभन्दा बढी भए प्रश्नले राम्रोसँग विभेद गर्छ।

उदाहरण: ४० विद्यार्थीमध्ये २४ ले सही उत्तर दिए। P = २४ ÷ ४० × १०० = ६०%। माथिल्लो २० मध्ये १६ र तल्लो २० मध्ये ८ ले सही उत्तर दिए भने D = (१६ − ८) ÷ २० = ०.४; यो राम्रो प्रश्न हो।
मापन र मूल्याङ्कनबिच भिन्नता, मूल्याङ्कनका प्रकार, साधन र विशेषता
परीक्षाको अर्थ र प्रकार (विषयगत, वस्तुगत, स्तरीकृत र शिक्षक निर्मित परीक्षा)
प्रश्नपत्र निर्माण, विशिष्टीकरण तालिका, प्रश्नहरूको विश्लेषण, वैधता र विश्वसनीयता
निरन्तर मूल्याङ्कन प्रणाली, अक्षराङ्कन पद्धति र नेपालको सन्दर्भमा निरन्तर मूल्याङ्कन प्रणालीको अवस्था
शैक्षिक व्यवस्थापन र शैक्षणिक संगठन

Study Note: Classroom Management and Instructional Planning

Note

कक्षाकोठा व्यवस्थापन तथा शैक्षणिक योजना

१. कक्षाकोठा व्यवस्थापनको अवधारणा

कक्षाकोठा व्यवस्थापन भनेको सिकाइका लागि अनुकूल, सुरक्षित र अनुशासित वातावरण बनाउन शिक्षकले गर्ने भौतिक, शैक्षिक र मनोसामाजिक व्यवस्था हो। यसमा भौतिक व्यवस्था (बसाइ, प्रकाश, सामग्री), समय व्यवस्थापन, नियम र दिनचर्या, व्यवहार व्यवस्थापन र सम्बन्ध व्यवस्थापन पर्छन्। राम्रो कक्षा व्यवस्थापन दण्डमा होइन, पूर्वतयारी, स्पष्ट नियम र सकारात्मक सम्बन्धमा आधारित हुन्छ।

उदाहरण: वर्षको सुरुमा विद्यार्थीसँगै छलफल गरेर "कक्षा नियम" बनाउने र भित्तामा टाँस्ने; नियम विद्यार्थी आफैँले बनाएकाले पालना पनि राम्रो हुन्छ।

२. बसाइ व्यवस्थापन र शैक्षिक सामग्री

बसाइ ढाँचाउपयुक्त प्रयोग
पङ्क्तिबद्ध (rows)व्याख्यान, परीक्षा, व्यक्तिगत काम
U आकार / घोडाको नालछलफल, प्रदर्शन; सबैले शिक्षक र एकअर्कालाई देख्न सक्ने
समूह (cluster)समूहकार्य, परियोजना, सहकार्यात्मक सिकाइ
वृत्ताकारकथा वाचन, बहस, परामर्श

होचा, कम सुन्ने वा कम देख्ने विद्यार्थीलाई अगाडि राख्ने; छात्र-छात्रा मिसाएर बसाउने। भित्ते सामग्री (चार्ट, नक्सा, विद्यार्थीका सिर्जना, कक्षा नियम) ले "छापिएको समृद्ध वातावरण" (print-rich environment) बनाउँछ। स्थानीय र कम लागतका सामग्री (ढुङ्गा, सिन्का, पात, बोतल) प्रयोग गर्नु प्रभावकारी हुन्छ।

३. कक्षाकोठा अन्तरक्रिया

  • पूर्वज्ञान परीक्षण: नयाँ पाठअघि विद्यार्थीलाई के थाहा छ भनेर प्रश्न गर्ने।
  • प्रश्नोत्तर: सजिलोदेखि कठिन, बन्द र खुला दुवै प्रकारका प्रश्न। प्रश्न सोधेपछि उत्तरका लागि केही सेकेन्ड प्रतीक्षा समय (wait time) दिने; पहिले प्रश्न सोध्ने, अनि विद्यार्थीको नाम लिने।
  • निर्देशन: छोटो, स्पष्ट र क्रमबद्ध।
  • बुझाइ जाँच: मौखिक प्रश्न, अभ्यास, निकास पर्ची (exit slip)।
  • परामर्श र उपचारात्मक शिक्षण: कमजोर विद्यार्थीलाई थप समय र सहयोग।

नेड फ्ल्यान्डर्सले कक्षाकोठा अन्तरक्रिया विश्लेषण प्रणाली (Flanders Interaction Analysis) विकास गरे, जसमा शिक्षक कुरा, विद्यार्थी कुरा र मौनता/अन्योलसहित १० वटा वर्ग हुन्छन्।

४. शैक्षणिक योजना निर्माणका चरण

योजना शिक्षणको नक्सा हो। सामान्य क्रम: वार्षिक योजना → एकाइ योजना → दैनिक पाठयोजना। दैनिक पाठयोजनाका अंश:

  1. सामान्य विवरण (विषय, कक्षा, एकाइ, पाठ, समय)
  2. विशिष्ट उद्देश्य (व्यवहारगत, मापनयोग्य: "विद्यार्थीले त्रिभुजको क्षेत्रफल निकाल्न सक्नेछन्।")
  3. शैक्षिक सामग्री
  4. शिक्षण-सिकाइ क्रियाकलाप (प्रारम्भ/प्रेरणा, प्रस्तुतीकरण, अभ्यास, सामान्यीकरण)
  5. मूल्याङ्कन
  6. गृहकार्य र शिक्षण पश्चात्को प्रतिबिम्बन

हर्बार्टका पाँच चरण: तयारी, प्रस्तुतीकरण, तुलना/सम्बन्ध, सामान्यीकरण र प्रयोग। विशिष्ट उद्देश्य SMART (Specific, Measurable, Achievable, Relevant, Time-bound) हुनुपर्छ।

५. कक्षामा विविधता व्यवस्थापन

नेपालका कक्षामा फरक भाषा, जात, धर्म, संस्कृति, आर्थिक अवस्था र क्षमताका विद्यार्थी हुन्छन्। शिक्षकले बहुभाषिक शिक्षण (आवश्यक परे घरको भाषामा व्याख्या), सबै संस्कृतिका चाडपर्व र उदाहरणको सम्मान, विभेदीकृत क्रियाकलाप र मिश्रित समूह निर्माण गर्नुपर्छ। कुनै पनि विद्यार्थीलाई जात वा भाषाका आधारमा होच्याउने व्यवहार कदापि स्वीकार्य हुँदैन।

६. सहपाठ्यक्रम र अतिरिक्त क्रियाकलाप

सहपाठ्यक्रम क्रियाकलाप पाठ्यक्रमसँग प्रत्यक्ष जोडिएका हुन्छन् (विज्ञान प्रदर्शनी, हाजिरीजवाफ, वादविवाद, शैक्षिक भ्रमण), जबकि अतिरिक्त क्रियाकलाप पाठ्यक्रमबाहिरका तर सर्वाङ्गीण विकासमा सहयोगी हुन्छन् (खेलकुद, नृत्य, स्काउट, रेडक्रस)। योजना बनाउँदा वार्षिक क्यालेन्डरमा समावेश गर्ने, सबैको सहभागिता सुनिश्चित गर्ने र मूल्याङ्कन गर्ने गर्नुपर्छ।

कक्षाकोठा व्यवस्थापन

कक्षाकोठा व्यवस्थापन: अवधारणा, आवश्यकता र महत्त्व

कक्षाकोठामा विविधता व्यवस्थापन

कक्षाकोठामा विविधता व्यवस्थापन: भाषिक, लैङ्गिक, अपाङ्गता, आर्थिक, सामाजिक र सांस्कृतिक

शैक्षणिक संगठन

शैक्षणिक संगठन: कक्षा शिक्षण, बहुकक्षा शिक्षण, विषय शिक्षण, मिश्रित शिक्षण

विद्यालयमा द्वन्द्व व्यवस्थापन, विपत् व्यवस्थापन, सङ्कट व्यवस्थापन
शिक्षक पेसागत विकास र शैक्षिक अनुसन्धान

Study Note: Teacher Professional Development

Note

शिक्षकको पेसागत दक्षता विकास

१. अवधारणा र आवश्यकता

शिक्षक पेसागत विकास (Teacher Professional Development, TPD) भन्नाले सेवाकालभरि शिक्षकको ज्ञान, सीप, धारणा र व्यवहारमा निरन्तर सुधार ल्याउने औपचारिक तथा अनौपचारिक प्रक्रियालाई बुझिन्छ। शिक्षण एउटा पेसा हो, किनकि यसमा विशिष्ट ज्ञान, लामो तयारी, अनुमतिपत्र, आचारसंहिता, पेसागत संगठन र सेवाभाव हुन्छ।

किन आवश्यक छ? ज्ञान र प्रविधि निरन्तर बदलिन्छ; पाठ्यक्रम परिमार्जन हुन्छ; विद्यार्थीको आवश्यकता फरक हुँदै जान्छ; गुणस्तरीय सिकाइ उपलब्धिको मुख्य आधार शिक्षक नै हुन्; र शिक्षकको आत्मविश्वास र वृत्ति विकासका लागि पनि यो आवश्यक हुन्छ। भनाइ नै छ: "शिक्षाको गुणस्तर शिक्षकको गुणस्तरभन्दा माथि जान सक्दैन।"

२. शिक्षक सक्षमता

सक्षमता भनेको ज्ञान, सीप र धारणाको यस्तो संयोजन हो, जसले शिक्षकलाई कार्य प्रभावकारी रूपमा गर्न सक्षम बनाउँछ। नेपालमा शिक्षक सक्षमता प्रारूपले शिक्षकबाट अपेक्षित सक्षमता तोकेको छ। मुख्य क्षेत्र:

  • विषयवस्तुको गहिरो ज्ञान (content knowledge)
  • शिक्षणशास्त्रीय ज्ञान र सीप (pedagogical knowledge) तथा विषयगत शिक्षणशास्त्र
  • विद्यार्थी र उनीहरूको सिकाइ बुझ्ने क्षमता
  • सिकाइ वातावरण निर्माण र कक्षा व्यवस्थापन
  • मूल्याङ्कन र पृष्ठपोषण
  • सूचना तथा सञ्चार प्रविधिको प्रयोग
  • पेसागत आचरण, सहकार्य र निरन्तर स्वसुधार
  • अभिभावक तथा समुदायसँग सम्बन्ध

३. पेसागत विकासका विधि र मोडेल

विधिसंक्षिप्त व्याख्या
सेवाप्रवेश/पूर्वसेवाकालीन तालिमशिक्षक बन्नुअघि वा नियुक्तिपछि तुरुन्तै दिइने आधारभूत तालिम (जस्तै B.Ed. डिग्री)।
सेवाकालीन तालिमसेवामा रहेका शिक्षकलाई मोड्युलमा आधारित तालिम, पुनर्ताजगी तालिम।
कार्यशाला र गोष्ठीसाझा समस्या पहिचान र समाधानका लागि छोटो अवधिको सहभागितामूलक कार्यक्रम।
साथी सहयोग र कक्षा अवलोकनसहकर्मीले एकअर्काको कक्षा अवलोकन गरी रचनात्मक पृष्ठपोषण दिने।
प्रशिक्षण (mentoring) र प्रशिक्षक सहयोग (coaching)अनुभवी शिक्षकले नयाँ शिक्षकलाई निरन्तर मार्गदर्शन।
पेसागत सिकाइ समुदाय (PLC)विद्यालयभित्र शिक्षकहरूको नियमित समूह, जसले सिकाइ उपलब्धिका समस्यामा छलफल गर्छ।
स्वाध्ययन र अनलाइन पाठ्यक्रमपुस्तक, जर्नल, MOOC, वेबिनारबाट आफैँ सिक्ने।
कार्यमूलक अनुसन्धान र चिन्तनशील अभ्यासआफ्नो शिक्षण समस्याको अनुसन्धान र दैनिक डायरीमार्फत आत्मसमीक्षा।

चिन्तनशील शिक्षक (Reflective teacher): डोनाल्ड शोनले "कार्यका क्रममा चिन्तन" (reflection-in-action) र "कार्यपछि चिन्तन" (reflection-on-action) को कुरा गरे। आफ्नो शिक्षणको नियमित समीक्षा गर्ने शिक्षक नै वास्तविक पेसाकर्मी हुन्।

४. सिकाइ सङ्गठनका रूपमा विद्यालय

पिटर सेन्जले The Fifth Discipline (१९९०) मा सिकाइ सङ्गठनका पाँच अनुशासन बताए: व्यक्तिगत निपुणता, मानसिक ढाँचा, साझा दृष्टि, समूह सिकाइ र प्रणालीगत चिन्तन। सिकाइ सङ्गठनका रूपमा विद्यालय भनेको यस्तो विद्यालय हो, जहाँ विद्यार्थी मात्र होइन, शिक्षक, प्रधानाध्यापक र व्यवस्थापन समितिसमेत निरन्तर सिक्छन्, अनुभव साटासाट गर्छन् र परिवर्तनसँग अनुकूलन गर्छन्।

५. अध्यापन अनुमतिपत्र

शिक्षा ऐन, २०२८ अनुसार अध्यापन अनुमतिपत्र प्राप्त नगरी कसैलाई पनि सामुदायिक वा संस्थागत विद्यालयमा शिक्षक नियुक्त गर्न पाइँदैन। अनुमतिपत्र शिक्षक सेवा आयोगले तहगत रूपमा (आधारभूत र माध्यमिक) परीक्षा लिएर प्रदान गर्छ। अनुमतिपत्र प्राप्त गरेपछि मात्र स्थायी शिक्षक पदको खुला प्रतियोगितामा सहभागी हुन सकिन्छ।

औचित्य: (१) अयोग्य व्यक्तिलाई शिक्षण पेसामा प्रवेश गर्न रोक्नु, (२) शिक्षकको न्यूनतम योग्यता र सक्षमता सुनिश्चित गर्नु, (३) शिक्षण पेसालाई चिकित्सा र कानुनजस्तै प्रतिष्ठित पेसा बनाउनु, (४) सबै प्रकारका विद्यालयमा गुणस्तर कायम गर्नु।

६. शिक्षकको आचारसंहिता र जवाफदेहिता

  • समयमै विद्यालय उपस्थित हुने र तोकिएको पाठ्यक्रमअनुसार पूर्ण तयारीसहित पढाउने
  • सबै विद्यार्थीलाई जात, लिङ्ग, धर्म, आर्थिक अवस्थाका आधारमा भेदभाव नगर्ने
  • शारीरिक वा मानसिक दण्ड नदिने; विद्यार्थीको गोपनीयता र मर्यादाको सम्मान गर्ने
  • दल विशेषको राजनीतिक गतिविधिमा संलग्न नहुने; निजी ट्युसनका लागि विद्यार्थीलाई दबाब नदिने
  • अभिभावक र सहकर्मीसँग शिष्ट व्यवहार; विद्यालयको सम्पत्ति र अभिलेखको संरक्षण

जवाफदेहिता भनेको आफ्ना कामको परिणामप्रति विद्यार्थी, अभिभावक, विद्यालय र राज्यसमक्ष उत्तरदायी हुनु हो। विद्यार्थीको सिकाइ उपलब्धि शिक्षकको जवाफदेहिताको मुख्य सूचक हो।

७. निरीक्षण, अनुगमन र पेसागत सहयोग

निरीक्षण (inspection) मा नियम पालना भयो कि भएन भनी जाँच गरिन्छ; सुपरिवेक्षण (supervision) मा शिक्षकलाई सुधारका लागि सहयोग र मार्गदर्शन दिइन्छ; अनुगमन (monitoring) मा कार्यक्रम योजनाअनुसार चलिरहेको छ कि छैन भनेर निरन्तर निगरानी गरिन्छ। आधुनिक शैक्षिक सुपरिवेक्षण नियन्त्रणमुखी नभई सहयोगमुखी हुनुपर्छ। स्थानीय तहको शिक्षा शाखा, स्रोतव्यक्ति र प्रधानाध्यापकले कक्षा अवलोकन, पृष्ठपोषण र नमुना शिक्षण गरेर पेसागत सहयोग दिन्छन्।

अभ्यासका लागि प्रश्न

  1. शिक्षणलाई पेसा भन्न सकिने आधारहरू लेख्नुहोस्।
  2. अध्यापन अनुमतिपत्रको आवश्यकता र औचित्य स्पष्ट पार्नुहोस्।
  3. निरीक्षण र सुपरिवेक्षणबिच भिन्नता छुट्याउनुहोस्।

Study Note: Research in Teaching and Learning

Note

शिक्षण सिकाइमा अनुसन्धान र प्रयोग

१. अनुसन्धानको अवधारणा र प्रकार

अनुसन्धान भनेको कुनै समस्याको समाधान वा नयाँ ज्ञान पत्ता लगाउन व्यवस्थित, वैज्ञानिक र तथ्यमा आधारित खोज गर्ने प्रक्रिया हो। विद्यालय शिक्षामा अनुसन्धानले शिक्षण विधि, सिकाइ कठिनाइ, नीति कार्यान्वयन र विद्यार्थी उपलब्धिका समस्याको प्रमाणमा आधारित समाधान दिन्छ।

आधारप्रकार
उद्देश्यआधारभूत (सिद्धान्त निर्माण), प्रायोगिक/व्यावहारिक (समस्या समाधान), कार्यमूलक (आफ्नै कार्यस्थलको सुधार)
तथ्याङ्कको प्रकृतिपरिमाणात्मक, गुणात्मक, मिश्रित
विधिऐतिहासिक, वर्णनात्मक/सर्वेक्षण, प्रयोगात्मक, घटना अध्ययन

अनुसन्धान प्रक्रियाका सामान्य चरण: समस्या पहिचान → सम्बन्धित साहित्य पुनरवलोकन → उद्देश्य/परिकल्पना → अनुसन्धान ढाँचा र नमुना छनोट → तथ्याङ्क सङ्कलन → विश्लेषण र व्याख्या → निष्कर्ष, सुझाव र प्रतिवेदन।

तथ्याङ्क सङ्कलनका साधन: प्रश्नावली, अन्तर्वार्ता, अवलोकन, परीक्षण, लक्षित समूह छलफल, अभिलेख/दस्तावेज अध्ययन।

२. कार्यमूलक अनुसन्धान (Action research)

कुर्ट लेविन (१९४६) ले यो अवधारणा दिए र स्टेफन कोरीले शिक्षामा लोकप्रिय बनाए। शिक्षकले आफ्नै कक्षाको तत्कालीन समस्या पहिचान गरी समाधानका उपाय प्रयोग गर्दै सुधार गर्ने सानो, व्यावहारिक र चक्रीय अनुसन्धान नै कार्यमूलक अनुसन्धान हो।

चक्र (केमिस र म्याकट्यागर्ट): योजना (Plan) → कार्य (Act) → अवलोकन (Observe) → प्रतिबिम्बन (Reflect) → परिमार्जित योजना …

उदाहरण: कक्षा ६ का १२ विद्यार्थी नियमित गृहकार्य ल्याउँदैनन्। शिक्षकले कारण पत्ता लगाउन विद्यार्थी र अभिभावकसँग कुरा गर्छन् (समस्या पहिचान), गृहकार्य छोटो र रोचक बनाउने तथा "गृहकार्य तालिका" राख्ने योजना बनाउँछन् (योजना), तीन हप्ता लागु गर्छन् (कार्य), गृहकार्य ल्याउनेको सङ्ख्या अभिलेख राख्छन् (अवलोकन) र नतिजा हेरेर अर्को चरणको सुधार तय गर्छन् (प्रतिबिम्बन)।

विशेषता: समस्या केन्द्रित, सहभागितामूलक, तुरुन्त प्रयोग गर्न सकिने, सानो क्षेत्रमा सीमित र नतिजाको सामान्यीकरण नहुने।

३. तथ्याङ्क विश्लेषण र प्रतिवेदन

सरल तथ्याङ्कमा प्रतिशत, औसत (mean), मध्यिका (median), रीत (mode) र तालिका/स्तम्भचित्र प्रयोग गरिन्छ।

उदाहरण: पाँच विद्यार्थीका अङ्क: १२, १५, १५, १८, २०। औसत = ८० ÷ ५ = १६; मध्यिका = १५ (बिचको मान); रीत = १५ (सबैभन्दा बढी दोहोरिएको)।

प्रतिवेदनमा शीर्षक, परिचय र समस्या, उद्देश्य, विधि, नतिजा र विश्लेषण, निष्कर्ष, सुझाव, सन्दर्भसूची र अनुसूची हुन्छन्। नतिजालाई आफ्नो र सहकर्मीको शिक्षण सुधारमा प्रयोग गर्नु नै अनुसन्धानको सार्थकता हो।

४. घटना अध्ययन (Case study)

कुनै एक व्यक्ति, विद्यार्थी, समूह, विद्यालय वा घटनाको गहिरो र सर्वाङ्गीण अध्ययन घटना अध्ययन हो। जस्तै: बारम्बार अनुपस्थित हुने एक विद्यार्थीको पारिवारिक, सामाजिक, आर्थिक र शैक्षिक पृष्ठभूमिको अध्ययन। प्रक्रिया: घटना छनोट → तथ्य सङ्कलन (अन्तर्वार्ता, घरभेट, अभिलेख) → विश्लेषण → कारण पहिचान → उपचार/सुझाव → अनुगमन।

आधारकार्यमूलक अनुसन्धानघटना अध्ययन
उद्देश्यसमस्या समाधान र अभ्यास सुधारकुनै घटनाको गहिरो बुझाइ
प्रकृतिचक्रीय, हस्तक्षेपसहितवर्णनात्मक/अन्वेषणात्मक
एकाइकक्षा वा समूहको समस्याएक व्यक्ति, संस्था वा घटना
शिक्षक तालिम र क्षमता विकास
शैक्षिक अनुसन्धान

शैक्षिक अनुसन्धान: अर्थ, आवश्यकता र महत्त्व

घटना अध्ययन र कार्यमूलक अनुसन्धान

घटना अध्ययन र कार्यमूलक अनुसन्धान: उद्देश्य र प्रयोग