Skip to content
Teacher Open Competition - Secondary Level › Secondary Level Population Education (Paper 2)
जनसाङ्ख्यिकी/जनसङ्ख्या अध्ययन (Demography/ Population Studies)
Chapter overview
जनसाङ्ख्यिकी/जनसङ्ख्या अध्ययन (Demography/ Population Studies)

Study Note: Population Concepts and Measures

Note

जनसङ्ख्याका अवधारणा र मापन

जनसाङ्ख्यिकी जनसङ्ख्याको आकार, संरचना, वितरण र परिवर्तनको अध्ययन हो। जनसङ्ख्या परिवर्तनका तीन तत्त्व: जन्म, मृत्यु र बसाइँसराइ। सन्तुलन समीकरण: $P_2 = P_1 + B - D + I - E$।

  • कोरा जन्मदर (CBR) = वर्षभरिका जीवित जन्म ÷ मध्यवर्षको जनसङ्ख्या × १,०००।
  • कोरा मृत्युदर (CDR) = वर्षभरिका मृत्यु ÷ मध्यवर्षको जनसङ्ख्या × १,०००।
  • शिशु मृत्युदर (IMR) = एक वर्षमुनिका शिशुको मृत्यु ÷ जीवित जन्म × १,०००।
  • कुल प्रजनन दर (TFR): एक महिलाले प्रजनन उमेरभरि जन्माउने औसत सन्तान सङ्ख्या; करिब २.१ लाई प्रतिस्थापन स्तर मानिन्छ।
  • लैङ्गिक अनुपात = प्रति १०० महिलामा पुरुष सङ्ख्या।

उदाहरण: ५०,००० जनसङ्ख्या भएको गाउँमा वर्षभरि १,००० जन्म: CBR = २०।

Study Note: Population Theories

Note

जनसङ्ख्याका सिद्धान्त

माल्थस (१७९८): जनसङ्ख्या गुणोत्तर र खाद्यान्न समान्तर दरमा बढ्छ; नियन्त्रण नभए अनिकाल, रोग र युद्धजस्ता प्राकृतिक नियन्त्रण आउँछन्। आलोचना: प्रविधि र कृषि उत्पादन वृद्धिलाई बेवास्ता। इष्टतम जनसङ्ख्या सिद्धान्त: उपलब्ध स्रोत र प्रविधिमा प्रतिव्यक्ति आय अधिकतम हुने जनसङ्ख्या।

जनसाङ्ख्यिक संक्रमण सिद्धान्त: (१) उच्च जन्म-उच्च मृत्यु, (२) मृत्युदर घट्ने र जनसङ्ख्या तीव्र बढ्ने, (३) जन्मदर पनि घट्ने, (४) न्यून जन्म-न्यून मृत्यु। नेपाल तेस्रो चरणतर्फ अघि बढेको मानिन्छ।

जनसाङ्ख्यिकी/जनसङ्ख्या अध्ययनको अवधारणा र विकास (Concept of demography/ population studies and its development)
जनसाङ्ख्यिक तथ्याङ्कका स्रोतहरूः जनगणना, पञ्जीकरण, र नमूना सर्वेक्षण (Sources of population data

जनसाङ्ख्यिक तथ्याङ्कका स्रोतहरूः जनगणना, पञ्जीकरण, र नमूना सर्वेक्षण (Sources of population data: population census, vital registration and sample survey) ।

जनसङ्ख्या परिवर्तनका निर्धारक र मापन (Determinants of population change and measures)
जनसङ्ख्या प्रक्षेपण (Population Projection)

जनसङ्ख्या प्रक्षेपण (Population Projection) : अवधारणा, महत्त्व तथा विधिहरू (Concept, importance and methods )

जनसङ्ख्या वृद्धिः सन्तुलित जनसङ्ख्याको समीकरण र वृद्धिदरका मापकहरू (Population growth

जनसङ्ख्या वृद्धिः सन्तुलित जनसङ्ख्याको समीकरण र वृद्धिदरका मापकहरू (Population growth: balanced equation and growth rates)