Study Note: Nepali Sound System
Noteनेपाली ध्वनि र वर्ण व्यवस्था
ध्वनि बोलीको सबैभन्दा सानो एकाइ हो र लेख्यरूपमा त्यसलाई वर्ण भनिन्छ। अर्थभेद गर्ने ध्वनिलाई ध्वनिग्राम (स्वनिम) भनिन्छ; जस्तै "काल" र "खाल" मा /क/ र /ख/ ले अर्थ फरक पार्छन्।
स्वर
नेपालीमा ६ मूल स्वर ध्वनि छन्: इ, ए, अ, आ, उ, ओ। जिब्रोको उचाइका आधारमा उच्च (इ, उ), मध्य (ए, ओ, अ) र निम्न (आ); अगाडि-पछाडिका आधारमा अग्र (इ, ए), मध्य (अ, आ) र पश्च (उ, ओ)। ओठको आकारअनुसार वर्तुलित (उ, ओ) र अवर्तुलित। लेख्य वर्णमालामा ह्रस्व-दीर्घ (इ/ई, उ/ऊ) छुट्टाछुट्टै भए पनि उच्चारणमा नेपालीमा ह्रस्व-दीर्घको भेद प्रायः हुँदैन।
व्यञ्जन र उच्चारण स्थान
| उच्चारण स्थान | वर्ण |
|---|---|
| कण्ठ्य | क ख ग घ ङ |
| तालव्य | च छ ज झ (य) |
| मूर्धन्य | ट ठ ड ढ (र) |
| दन्त्य | त थ द ध न (ल, स) |
| ओष्ठ्य | प फ ब भ म (व) |
| कण्ठ्य/स्वरयन्त्रमुखी | ह |
प्रयत्नका आधारमा: अल्पप्राण (क, ग, च, ज) र महाप्राण (ख, घ, छ, झ); अघोष (क, ख, च, छ) र घोष (ग, घ, ज, झ); नासिक्य (ङ, न, म); पार्श्विक (ल); कम्पित (र)।
अक्षर संरचना
एकै झोक्कामा उच्चारण हुने ध्वनि समूहलाई अक्षर भनिन्छ; अक्षरको केन्द्र स्वर हुन्छ। संरचना: स्व (आ), व्य+स्व (का), व्य+स्व+व्य (काम), व्य+व्य+स्व (क्या)। उदाहरण: "विद्यालय" = वि–द्या–ल–य (चार अक्षर)।