Skip to content
Teacher Open Competition - Secondary Level › Secondary Level Nepali (Paper 2)
वर्ण, लिपि, अक्षर र शब्द शिक्षण
Chapter overview
वर्ण, लिपि, अक्षर र शब्द शिक्षण

Study Note: Nepali Sound System

Note

नेपाली ध्वनि र वर्ण व्यवस्था

ध्वनि बोलीको सबैभन्दा सानो एकाइ हो र लेख्यरूपमा त्यसलाई वर्ण भनिन्छ। अर्थभेद गर्ने ध्वनिलाई ध्वनिग्राम (स्वनिम) भनिन्छ; जस्तै "काल" र "खाल" मा /क/ र /ख/ ले अर्थ फरक पार्छन्।

स्वर

नेपालीमा ६ मूल स्वर ध्वनि छन्: इ, ए, अ, आ, उ, ओ। जिब्रोको उचाइका आधारमा उच्च (इ, उ), मध्य (ए, ओ, अ) र निम्न (आ); अगाडि-पछाडिका आधारमा अग्र (इ, ए), मध्य (अ, आ) र पश्च (उ, ओ)। ओठको आकारअनुसार वर्तुलित (उ, ओ) र अवर्तुलित। लेख्य वर्णमालामा ह्रस्व-दीर्घ (इ/ई, उ/ऊ) छुट्टाछुट्टै भए पनि उच्चारणमा नेपालीमा ह्रस्व-दीर्घको भेद प्रायः हुँदैन।

व्यञ्जन र उच्चारण स्थान

उच्चारण स्थानवर्ण
कण्ठ्यक ख ग घ ङ
तालव्यच छ ज झ (य)
मूर्धन्यट ठ ड ढ (र)
दन्त्यत थ द ध न (ल, स)
ओष्ठ्यप फ ब भ म (व)
कण्ठ्य/स्वरयन्त्रमुखीह

प्रयत्नका आधारमा: अल्पप्राण (क, ग, च, ज) र महाप्राण (ख, घ, छ, झ); अघोष (क, ख, च, छ) र घोष (ग, घ, ज, झ); नासिक्य (ङ, न, म); पार्श्विक (ल); कम्पित (र)।

अक्षर संरचना

एकै झोक्कामा उच्चारण हुने ध्वनि समूहलाई अक्षर भनिन्छ; अक्षरको केन्द्र स्वर हुन्छ। संरचना: स्व (आ), व्य+स्व (का), व्य+स्व+व्य (काम), व्य+व्य+स्व (क्या)। उदाहरण: "विद्यालय" = वि–द्या–ल–य (चार अक्षर)।

Study Note: Word Formation and Vocabulary

Note

शब्द निर्माण र शब्दभण्डार

शब्दवर्ग

व्याकरणिक प्रकार्यका आधारमा नेपाली शब्दलाई नाम, सर्वनाम, विशेषण, क्रियापद, क्रियायोगी, नामयोगी, संयोजक, निपात र विस्मयादिबोधक वर्गमा राखिन्छ। यिनलाई विकारी (रूप बदलिने: नाम, सर्वनाम, विशेषण, क्रियापद) र अविकारी (रूप नबदलिने: क्रियायोगी, नामयोगी, संयोजक, निपात, विस्मयादिबोधक) मा पनि विभाजन गरिन्छ।

उदाहरण: "हरि बिस्तारै घरतिर गयो।" हरि (नाम), बिस्तारै (क्रियायोगी), घरतिर (नाम + नामयोगी), गयो (क्रियापद)।

शब्दस्रोत

  • तत्सम: संस्कृतबाट जस्ताको तस्तै आएका (अग्नि, हस्त, ग्राम, क्षेत्र)
  • तद्भव: संस्कृतबाट रूप बदलिएर आएका (आगो, हात, गाउँ, खेत)
  • आगन्तुक: अन्य भाषाबाट आएका (अङ्ग्रेजी: स्कुल, डाक्टर; फारसी/अरबी: कलम, किताब, अदालत; हिन्दी: इन्तजार)
  • ठेट/देशज: नेपालीकै मौलिक शब्द (ढिक्की, ठेकी)

शब्द निर्माण

उपसर्ग शब्दको अगाडि लागेर नयाँ शब्द बनाउँछ: अ+ज्ञान = अज्ञान, सु+मार्ग = सुमार्ग, बे+इमान = बेइमान। प्रत्यय पछाडि लाग्छ: धातुमा लाग्ने कृत् (पढ्+आइ = पढाइ, लेख्+अक = लेखक) र शब्दमा लाग्ने तद्धित (नेपाल+ई = नेपाली, मीठो+आस = मिठास)। समास: दुई वा बढी शब्द जोडिएर एउटै शब्द बन्नु। तत्पुरुष (विद्यालय = विद्याको आलय), कर्मधारय (नीलकमल = नीलो कमल), द्वन्द्व (दाजुभाइ = दाजु र भाइ), द्विगु (चौबाटो = चार बाटाको समूह), बहुव्रीहि (पीताम्बर = पहेँलो वस्त्र लगाउने अर्थात् विष्णु), अव्ययीभाव (यथाशक्ति)। द्वित्व: शब्द दोहोरिएर बन्ने (घरघर, कलकल, झरझराउँदो)।

वर्णको परिचय, वर्ण निर्धारण प्रक्रिया, नेपालीका स्वर (अर्धस्वर र संयुक्त स्वरसमेत) र व्यञ्जन वर्णको परिचय (नेपालीका कथ्य र लेख्य वर्ण)
लिपिको परिचय, प्रकार र टङ्कणमा देवनागरी लिपिको प्रयोग
नेपाली अक्षरको परिचय, संरचना र अक्षर विभाजनको ढाँचा
शब्दवर्ग

शब्दवर्ग: नाम, सर्वनाम, विशेषण, क्रिया, क्रियायोगी, नामयोगी, संयोजक, विस्मयादिबोधक र निपात

शब्द बनोट, शब्द रुपायन (वचन, लिङ्ग, पुरुष, आदर) र शब्द व्युत्पादन (उपसर्ग, प्रत्यय, समास, द्वित्व, आन्तरिक र बाह्य सन्धि)