Chapter overview
साहित्यशास्त्र र लोकसाहित्य
Study Note: Literary Genres, Metre and Figures of Speech
Note
साहित्यिक विधा, छन्द र अलङ्कार
विधा
- कविता: लय, भाव र कल्पनाको संक्षिप्त अभिव्यक्ति; मुक्तक, गीत, गजल, खण्डकाव्य, महाकाव्य।
- कथा: एउटै घटना र सीमित पात्रमा केन्द्रित छोटो आख्यान; तत्त्व: कथानक, पात्र, परिवेश, दृष्टिविन्दु, भाषाशैली, उद्देश्य।
- उपन्यास: धेरै घटना, पात्र र विस्तृत जीवनको आख्यान।
- नाटक/एकाङ्की: अभिनयका लागि लेखिएको संवादप्रधान विधा।
- निबन्ध: कुनै विषयमा लेखकको विचार; वस्तुपरक र आत्मपरक (निजात्मक)।
छन्द
वर्णमात्रिक छन्दमा अक्षरको गुरु-लघु क्रम निश्चित हुन्छ, जसलाई गणले जनाइन्छ (यमाताराजभानसलगा)। शार्दूलविक्रीडित (प्रतिपाउ १९ अक्षर),
शिखरिणी (१७), मन्दाक्रान्ता (१७), वसन्ततिलका (१४), अनुष्टुप (८ अक्षर; भानुभक्तको रामायणमा प्रशस्त)।
लोकछन्द: झ्याउरे, सवाई, सङ्गिनी। देवकोटाको मुनामदन झ्याउरे लयमा छ।
अलङ्कार
शब्दालङ्कार: अनुप्रास (एउटै वर्णको आवृत्ति: कलकल कल गर्दै), यमक (एउटै शब्द फरक अर्थमा)। अर्थालङ्कार:
उपमा (जस्तै, झैँ: चन्द्रमाजस्तै मुख), रूपक (उपमेयलाई उपमानकै रूप: मुखचन्द्र), उत्प्रेक्षा (मानौँ, जनु), अतिशयोक्ति, मानवीकरण।
Study Note: History of Nepali Literature
Note
नेपाली साहित्यको इतिहास
प्राथमिक काल (वि.सं. १९४० सम्म)
वीरधारा, भक्तिधारा र शृङ्गारधाराको काल। भानुभक्त आचार्य (जन्म वि.सं. १८७१, तनहुँ, चुँदी रम्घा) लाई आदिकवि भनिन्छ।
उनको रामायण ले नेपाली भाषालाई जनस्तरसम्म पुर्यायो। अन्य: सुवानन्द दास (पृथ्वीनारायण शाहको प्रशस्ति), वसन्त शर्मा, यदुनाथ पोखरेल।
माध्यमिक काल (१९४०–१९७५ आसपास)
मोतीराम भट्ट यस कालका प्रमुख हस्ती हुन्: भानुभक्तको जीवनी लेखी उनलाई चिनाए, गजल र शृङ्गारी कविता विकास गरे, गोरखा भारत
जीवन पत्रिका चलाए।
आधुनिक काल
- लेखनाथ पौड्याल: कविशिरोमणि; तरुण तपसी, ऋतुविचार।
- लक्ष्मीप्रसाद देवकोटा: महाकवि; मुनामदन, शाकुन्तल (नेपालीको पहिलो महाकाव्य मानिन्छ), सुलोचना।
- बालकृष्ण सम: नाटक सम्राट; मुकुन्द इन्दिरा, प्रह्लाद।
- गुरुप्रसाद मैनाली: आधुनिक कथाका अग्रज; नासो सङ्ग्रह।
- रुद्रराज पाण्डे: रूपमती (सामाजिक उपन्यास)।
- लीलबहादुर क्षत्री: बसाइँ (आञ्चलिक उपन्यास)। पारिजात: शिरीषको फूल।
- भूपी शेरचन, मोहन कोइराला, शङ्कर लामिछाने आदिले आधुनिक कविता र निबन्धलाई नयाँ दिशा दिए।
साहित्यिक पुरस्कार: मदन पुरस्कार (वर्षको उत्कृष्ट नेपाली कृति), जगदम्बाश्री पुरस्कार।
पूर्वीय साहित्यशास्त्र
पूर्वीय साहित्यशास्त्र: शब्दशक्ति, शब्दालङ्कार र अर्थालङ्कार
छन्द र लय
छन्द र लय: परिचय, प्रकार र प्रयोग
समालोचनाको सैद्धान्तिक परिचय र प्रमुख नेपाली समालोचक
समालोचनाको सैद्धान्तिक परिचय र प्रमुख नेपाली समालोचक: मोतीराम भट्ट, ताना शर्मा र सञ्जीव उप्रेती
लोकसाहित्य
लोकसाहित्य: परिचय, आवश्यकता र विशेषता
नेपाली भाषा शिक्षणमा लोकसाहित्यको प्रयोग