Chapter overview
नेपालको अर्थतन्त्र र विकास
Study Note: Development and Infrastructure
Note
विकास र पूर्वाधार
विकास भनेको मानिसको जीवनस्तरमा आर्थिक, सामाजिक, राजनीतिक र सांस्कृतिक रूपमा हुने सकारात्मक र दिगो परिवर्तन हो। आर्थिक वृद्धि
उत्पादन (GDP) को परिमाणात्मक वृद्धि मात्र हो भने विकास गुणात्मक र बहुआयामिक हुन्छ। मानव विकास सूचकाङ्क (UNDP) ले स्वास्थ्य (आयु),
शिक्षा र आय तीन आयाम मापन गर्छ। दिगो विकास: वर्तमान पुस्ताको आवश्यकता पूरा गर्दा भावी पुस्ताको क्षमतामा सम्झौता नगर्ने विकास।
आवधिक योजना: नेपालमा पहिलो पञ्चवर्षीय योजना वि.सं. २०१३ मा सुरु भयो। राष्ट्रिय योजना आयोगले आवधिक योजना तर्जुमा गर्छ। हाल सोह्रौँ
योजना (२०८१/८२–२०८५/८६) कार्यान्वयनमा छ।
पूर्वाधार: भौतिक (सडक, बिजुली, सञ्चार, खानेपानी, सिँचाइ) र सामाजिक (शिक्षा, स्वास्थ्य)। उदाहरण: पूर्व-पश्चिम (महेन्द्र) राजमार्ग, मेलम्ची
खानेपानी, जलविद्युत् आयोजना।
Study Note: Economic Activities
Note
आर्थिक क्रियाकलाप
नेपालको अर्थतन्त्रमा कृषि, सेवा (पर्यटन, व्यापार, यातायात) र उद्योग क्षेत्र छन्। जनसङ्ख्याको ठुलो हिस्सा कृषिमा आश्रित छ, तर कुल गार्हस्थ्य उत्पादनमा सेवा
क्षेत्रको योगदान सबैभन्दा बढी छ। विप्रेषण (वैदेशिक रोजगारीबाट आउने रकम) अर्थतन्त्रको महत्त्वपूर्ण आधार बनेको छ।
पर्यटन: हिमाल, सम्पदा (लुम्बिनी, काठमाडौँ उपत्यका), जैविक विविधता र साहसिक खेल आकर्षण हुन्। पर्यटनले विदेशी मुद्रा र रोजगारी दिन्छ।
सहकारी सदस्यहरूको साझा आर्थिक, सामाजिक र सांस्कृतिक हितका लागि स्वेच्छाले बनेको लोकतान्त्रिक संस्था हो; संविधानले सहकारीलाई अर्थतन्त्रको
तीन खम्बामध्ये एक (सरकारी, निजी र सहकारी) मानेको छ। नेपाल राष्ट्र बैंक केन्द्रीय बैंक हो (स्थापना वि.सं. २०१३)। कर: प्रत्यक्ष
(आयकर) र अप्रत्यक्ष (मूल्य अभिवृद्धि कर, भन्सार)। नेपालमा मूल्य अभिवृद्धि करको दर १३ प्रतिशत छ।
नेपालको अर्थतन्त्र, आर्थिक विकास र योजना, दिगो तथा समावेशी विकास
नेपालको अर्थतन्त्रमा कृषि, उद्योग, व्यापार, पर्यटन र जलविद्युत्
नेपालमा श्रमशक्ति, रोजगारी, वैदेशिक रोजगार र विप्रेषण, आर्थिक असमानता, निजी लगानी र उद्यमशीलता
बैङ्क तथा सहकारीको अवधारणा र वित्तीय व्यवस्थापन