Skip to content
Teaching License - Secondary Level › Teaching License: General Paper
Educational Good Governance and Leadership
Chapter overview
Educational Good Governance and Leadership

Study Note: Educational Good Governance and Leadership

Note

शैक्षिक सुशासन र नेतृत्व

१. शैक्षिक सुशासन

सुशासन भनेको पारदर्शी, जवाफदेही, सहभागितामूलक, कानुनको शासनमा आधारित, प्रभावकारी र न्यायोचित शासन हो। शैक्षिक सुशासन भन्नाले शिक्षासम्बन्धी निकाय र विद्यालयले सेवा प्रवाह, निर्णय, स्रोत व्यवस्थापन र मूल्याङ्कनमा यी सिद्धान्त पालना गर्नुलाई बुझिन्छ। नेपालमा सुशासन (व्यवस्थापन तथा सञ्चालन) ऐन, २०६४ र सूचनाको हकसम्बन्धी ऐन, २०६४ यसका मुख्य कानुनी आधार हुन्।

सुशासनका मुख्य तत्त्व: पारदर्शिता, जवाफदेहिता, सहभागिता, कानुनको शासन, उत्तरदायित्व, समता र समावेशिता, प्रभावकारिता र दक्षता, भ्रष्टाचार नियन्त्रण।

२. नागरिक बडापत्र र गुनासो व्यवस्थापन

नागरिक बडापत्र भनेको सेवा प्रदायक निकायले आफ्ना सेवा, सेवा पाउन लाग्ने समय, शुल्क, आवश्यक कागजात, जिम्मेवार अधिकारी र गुनासो सुन्ने अधिकारी सार्वजनिक रूपमा टाँस गर्ने सूचना हो। विद्यालयमा भर्ना, प्रमाणपत्र, चारित्रिक प्रमाणपत्र र छात्रवृत्तिजस्ता सेवाको बडापत्र राख्नुपर्छ।

गुनासो व्यवस्थापन: गुनासो पेटिका, गुनासो सुन्ने अधिकारी, सूचना अधिकारी, अभिभावक भेला र अनलाइन माध्यमबाट गुनासो सङ्कलन गरी तोकिएको समयभित्र सम्बोधन गर्ने र अभिलेख राख्ने।

३. विद्यालय अभिलेख व्यवस्थापन

विद्यालयले राख्नुपर्ने मुख्य अभिलेख: भर्ना रजिस्टर, हाजिरी, विद्यार्थीको व्यक्तिगत विवरण र प्रगति, नतिजा, शिक्षक तथा कर्मचारी विवरण, दैनिक हाजिरी, जिन्सी (सम्पत्ति) रजिस्टर, आम्दानी-खर्च र लेखा, बैठकको निर्णय पुस्तिका, पत्राचार, पुस्तकालय अभिलेख। अभिलेख सुरक्षित, अद्यावधिक र प्रयोगयोग्य राख्नुपर्छ। आज यी अभिलेख IEMIS मार्फत डिजिटल रूपमा पनि राखिन्छन्।

४. शैक्षिक नेतृत्व

नेतृत्व भनेको समूहलाई साझा लक्ष्यतर्फ प्रभावित र अभिप्रेरित गर्ने क्षमता हो। कुर्ट लेविनले नेतृत्वका तीन शैली पहिचान गरे:

शैलीविशेषताउपयुक्त अवस्था
निरङ्कुश (Autocratic)नेता एक्लै निर्णय गर्छ, आदेश दिन्छसङ्कट वा आपत्कालीन अवस्था
प्रजातान्त्रिक (Democratic)सहभागितामा निर्णय, छलफल र सहमतिविद्यालयजस्ता पेसागत सङ्गठन (सबैभन्दा उपयुक्त)
स्वतन्त्र (Laissez-faire)नेताले न्यूनतम हस्तक्षेप गर्छ, समूह आफैँ निर्णय गर्छअत्यन्त दक्ष र जिम्मेवार टोली

अन्य अवधारणा: रूपान्तरणकारी नेतृत्व (दृष्टि, प्रेरणा र परिवर्तन), कारोबारी नेतृत्व (पुरस्कार र दण्डमा आधारित), शैक्षणिक नेतृत्व (शिक्षण-सिकाइ सुधारमा केन्द्रित) र वितरित नेतृत्व (शिक्षकहरूबिच नेतृत्व बाँडिने)।

नेतृत्वका आवश्यक सीप: सञ्चार, निर्णय क्षमता, समस्या समाधान, टिम निर्माण, द्वन्द्व व्यवस्थापन, समय व्यवस्थापन, दूरदृष्टि र सिर्जनशीलता।

५. विद्यालय व्यवस्थापन समिति, प्रधानाध्यापक, शिक्षक र विद्यार्थीको भूमिका

  • विद्यालय व्यवस्थापन समिति (SMC): सामुदायिक विद्यालयको सञ्चालन, सुपरिवेक्षण र व्यवस्थापन गर्ने समिति। अध्यक्ष अभिभावकमध्येबाट छानिन्छन् र प्रधानाध्यापक सदस्य-सचिव हुन्छन्। विद्यालय सुधार योजना स्वीकृति, बजेट, सामाजिक परीक्षण र शिक्षक व्यवस्थापनमा भूमिका।
  • प्रधानाध्यापक: विद्यालयको शैक्षिक तथा प्रशासकीय प्रमुख; शैक्षणिक नेतृत्व, सुपरिवेक्षण, योजना कार्यान्वयन र सरोकारवालासँग समन्वय।
  • शिक्षक-अभिभावक सङ्घ (PTA): शिक्षक र अभिभावकबिच सहकार्य र विद्यालयको निगरानी।
  • शिक्षक: कक्षा तथा विषय नेतृत्व, समिति र क्लबको सहजीकरण।
  • विद्यार्थी: बालक्लब, कक्षा प्रतिनिधि, विद्यार्थी परिषद्मार्फत नेतृत्व अभ्यास।

६. विद्यार्थी क्षमता प्रस्फुटन र समूह परिचालन

शिक्षकले कक्षामा लोकतान्त्रिक अभ्यास (मतदानबाट कक्षा प्रतिनिधि छान्ने), नेतृत्वको पालो सबैलाई दिने, प्रतिभा पहिचान गर्ने, स्वव्यवस्थापन (समय तालिका, लक्ष्य निर्धारण) र आत्ममूल्याङ्कन (सिकाइ डायरी, पोर्टफोलियो) सिकाउने गर्नुपर्छ। समूह परिचालनका लागि स्पष्ट लक्ष्य, भूमिका विभाजन, नियम निर्धारण, नियमित पृष्ठपोषण र समूहको उपलब्धिको सम्मान आवश्यक हुन्छ।

Concept of good governance in education

Note: Concept of good governance in education

Note

शैक्षिक सुशासन भनेको शैक्षिक निकाय र विद्यालयमा पारदर्शी, जवाफदेही, सहभागितामूलक र कानुनसम्मत शासन हो।

  • तत्त्व: पारदर्शिता, जवाफदेहिता, सहभागिता, कानुनको शासन, प्रभावकारिता, भ्रष्टाचार नियन्त्रण।
  • कानुनी आधार: सुशासन (व्यवस्थापन तथा सञ्चालन) ऐन, २०६४; सूचनाको हकसम्बन्धी ऐन, २०६४।
  • विद्यालयमा: सूचना सार्वजनिक, सामाजिक परीक्षण, नियमित बैठक।

उदाहरण: विद्यालयको आय-व्यय सूचना पाटीमा टाँस्नु पारदर्शिताको उदाहरण हो।

अभ्यास प्रश्न: विद्यालयमा सुशासन कायम गर्ने उपाय लेख्नुहोस्।

Citizen charter and grievance management

Note: Citizen charter and grievance management

Note

नागरिक बडापत्रले सेवा, समय, शुल्क र जिम्मेवार अधिकारी सार्वजनिक गर्छ; गुनासो व्यवस्थापनले सेवाग्राहीका समस्या समाधान गर्छ।

  • बडापत्रमा: सेवाको नाम, आवश्यक कागजात, लाग्ने समय, शुल्क, जिम्मेवार अधिकारी।
  • गुनासो सङ्कलन: गुनासो पेटिका, सूचना अधिकारी, अनलाइन माध्यम।
  • तोकिएको समयभित्र सम्बोधन र अभिलेख।

उदाहरण: "चारित्रिक प्रमाणपत्र: निवेदन दिएको दिनमै, निःशुल्क, जिम्मेवार: प्रधानाध्यापक"।

अभ्यास प्रश्न: विद्यालयको नागरिक बडापत्रको नमुना तयार गर्नुहोस्।

School records management

Note: School records management

Note

विद्यालय अभिलेख व्यवस्थापनले निर्णय, योजना र जवाफदेहिताका लागि आवश्यक सूचना सुरक्षित राख्छ।

  • विद्यार्थी अभिलेख: भर्ना, हाजिरी, प्रगति, नतिजा।
  • कर्मचारी अभिलेख: शिक्षक विवरण, हाजिरी।
  • प्रशासनिक/आर्थिक: निर्णय पुस्तिका, जिन्सी, आय-व्यय, पत्राचार।
  • IEMIS मा डिजिटल अभिलेख।

उदाहरण: विद्यार्थीको भर्ना रजिस्टर र IEMIS को विवरण मिलाउनु तथ्याङ्कको शुद्धता हो।

अभ्यास प्रश्न: विद्यालयले राख्नुपर्ने अभिलेखहरू लेख्नुहोस्।

Educational leadership: types and skills

Note: Educational leadership: types and skills

Note

नेतृत्व भनेको समूहलाई साझा लक्ष्यतर्फ प्रभावित र अभिप्रेरित गर्ने क्षमता हो।

  • कुर्ट लेविन: निरङ्कुश, प्रजातान्त्रिक, स्वतन्त्र।
  • रूपान्तरणकारी, कारोबारी, शैक्षणिक र वितरित नेतृत्व।
  • सीप: सञ्चार, निर्णय, द्वन्द्व व्यवस्थापन, टिम निर्माण, दूरदृष्टि।

उदाहरण: प्रधानाध्यापकले वार्षिक योजना सबै शिक्षकसँग छलफल गरी बनाउनु प्रजातान्त्रिक नेतृत्व हो।

अभ्यास प्रश्न: विद्यालयका लागि उपयुक्त नेतृत्व शैली कारणसहित लेख्नुहोस्।

Roles of SMC, head teacher, teachers and students

Note: Roles of SMC, head teacher, teachers and students

Note

विद्यालयको नेतृत्व व्यवस्थापन समिति, प्रधानाध्यापक, शिक्षक र विद्यार्थीबिच बाँडिएको हुन्छ।

  • व्यवस्थापन समिति: नीति, योजना स्वीकृति, बजेट, सामाजिक परीक्षण; प्रधानाध्यापक सदस्य-सचिव।
  • प्रधानाध्यापक: शैक्षिक तथा प्रशासकीय प्रमुख, सुपरिवेक्षण।
  • शिक्षक: कक्षा र विषय नेतृत्व, क्लब सहजीकरण।
  • विद्यार्थी: बालक्लब, कक्षा प्रतिनिधि।

उदाहरण: विज्ञान शिक्षकले विज्ञान क्लबको नेतृत्व गरी वार्षिक प्रदर्शनी सञ्चालन गर्नु।

अभ्यास प्रश्न: विद्यालय व्यवस्थापन समितिको काम, कर्तव्य र अधिकार लेख्नुहोस्।

Developing student potential and group mobilisation

Note: Developing student potential and group mobilisation

Note

शिक्षकले विद्यार्थीको क्षमता प्रस्फुटन गराउन लोकतान्त्रिक अभ्यास, समान अवसर र समूह परिचालन गर्नुपर्छ।

  • मतदानबाट कक्षा प्रतिनिधि, पालैपालो नेतृत्व।
  • प्रतिभा पहिचान र प्रोत्साहन।
  • स्वव्यवस्थापन र आत्ममूल्याङ्कन: सिकाइ डायरी, पोर्टफोलियो।
  • समूह परिचालन: स्पष्ट लक्ष्य, भूमिका विभाजन, नियम, पृष्ठपोषण।

उदाहरण: परियोजनामा हरेक समूहमा नेता, लेखक, प्रस्तोता र समय रक्षकको भूमिका पालैपालो दिनु।

अभ्यास प्रश्न: विद्यार्थीमा नेतृत्व क्षमता विकास गराउने उपाय लेख्नुहोस्।