Skip to content
Teaching License - Secondary Level › Teaching License: General Paper
General Mental Ability
Chapter overview
General Mental Ability

Study Note: General Mental Ability

Note

सामान्य बौद्धिक परीक्षण

यस खण्डले तार्किक सोच, शब्दज्ञान र सामान्य गणितीय क्षमता परीक्षण गर्छ। हरेक प्रश्नमा पहिले नियम (pattern) पत्ता लगाउनु र विकल्पबाट मिलाएर जाँच्नु नै सफलताको सूत्र हो।

१. शाब्दिक तर्क र शब्दभण्डार

  • पर्यायवाची: उस्तै अर्थ (सूर्य = रवि, दिनकर; Big = Large)।
  • विपरीतार्थी: उल्टो अर्थ (आस्तिक ↔ नास्तिक; Ancient ↔ Modern)।
  • दिशा परीक्षण: उत्तरतर्फ फर्केर दायाँ घुम्दा पूर्व, फेरि दायाँ घुम्दा दक्षिण। चित्र कोरेर हल गर्नुहोस्।
  • नाता सम्बन्ध: "मेरो बुबाको एक्लो छोरा" = म आफैँ। परिवार वृक्ष कोरेर हल गर्नुहोस्।
  • कोडिङ-डिकोडिङ: यदि CAT लाई DBU लेखिन्छ भने प्रत्येक अक्षर एक स्थान अगाडि सरेको छ; त्यसैले DOG = EPH।

२. समानता (Analogy) र वर्गीकरण

समानता: पहिलो जोडीको सम्बन्ध पत्ता लगाएर दोस्रोमा लागु गर्ने। डाक्टर : अस्पताल :: शिक्षक : ? → विद्यालय (काम गर्ने ठाउँ)। ३ : ९ :: ५ : ? → २५ (वर्ग)।

वर्गीकरण (बेमेल पहिचान): समूहमा नमिल्ने एउटा छान्ने। आँप, स्याउ, आलु, केरा → आलु (तरकारी)। २, ३, ५, ९, ११ → ९ (रूढ सङ्ख्या होइन)।

३. सङ्ख्या श्रेणी र छुटेको सङ्ख्या

श्रेणीनियमअर्को पद
३, ७, ११, १५, ?+४ (समान्तर)१९
२, ६, १८, ५४, ?×३ (गुणोत्तर)१६२
१, ४, ९, १६, ?वर्ग सङ्ख्या२५
२, ५, १०, १७, ?n² + १ (फरक ३, ५, ७, ९)२६
१, १, २, ३, ५, ?अघिल्ला दुईको जोड (फिबोनाची)८
A, C, F, J, ?फरक +२, +३, +४, +५O

अक्षर श्रेणीका लागि अङ्ग्रेजी वर्णमालाको स्थान याद गर्नुहोस्: A=1, E=5, J=10, O=15, T=20, Y=25।

४. भिन्न, दशमलव, प्रतिशत र अनुपात

  • भिन्नलाई प्रतिशतमा: $\frac{3}{4} = \frac{3}{4} \times 100\% = 75\%$
  • दशमलवलाई प्रतिशतमा: $0.35 = 35\%$
  • कुनै सङ्ख्याको प्रतिशत: ४५० को २०% = ४५० × २० ÷ १०० = ९०
  • प्रतिशत परिवर्तन = (परिवर्तन ÷ सुरुको मान) × १००। जस्तै: ८० बाट १०० हुँदा २०/८० × १०० = २५% वृद्धि।
  • अनुपात विभाजन: ६०० लाई २ : ३ मा बाँड्दा पहिलो भाग = ६०० × २/५ = २४०, दोस्रो = ३६०।
  • समानुपात: a : b = c : d भए a × d = b × c।

५. नाफा र नोक्सान

क्रयमूल्य (CP), विक्रयमूल्य (SP)।

  • नाफा = SP − CP; नोक्सान = CP − SP
  • नाफा प्रतिशत = (नाफा ÷ CP) × १००; नोक्सान प्रतिशत = (नोक्सान ÷ CP) × १००
  • SP = CP × (१०० + नाफा%) ÷ १००
  • छुट = अङ्कित मूल्य − विक्रयमूल्य; छुट प्रतिशत अङ्कित मूल्यमा निकालिन्छ।
उदाहरण १: रु. ८०० मा किनेको झोला रु. ९२० मा बेच्दा नाफा = १२०; नाफा % = १२० ÷ ८०० × १०० = १५%।
उदाहरण २: अङ्कित मूल्य रु. १,५०० भएको घडीमा १०% छुट दिँदा विक्रयमूल्य = १,५०० − १५० = रु. १,३५०।
उदाहरण ३: कुनै वस्तु २०% नाफामा रु. ६०० मा बेचियो भने क्रयमूल्य = ६०० × १०० ÷ १२० = रु. ५००।

परीक्षा सुझाव: हिसाबका प्रश्नमा विकल्पहरू राखेर उल्टो जाँच (back-substitution) गर्दा छिटो हुन्छ। एउटै प्रश्नमा धेरै समय नबिताउनुहोस्।

Verbal reasoning and vocabulary

Note: Verbal reasoning and vocabulary

Note

शाब्दिक तर्कमा शब्दको अर्थ, दिशा, नाता र सङ्केत बुझेर निष्कर्ष निकालिन्छ।

  • पर्यायवाची र विपरीतार्थी शब्द।
  • दिशा परीक्षण: चित्र कोरेर हल गर्ने; उत्तरबाट दायाँ = पूर्व।
  • नाता सम्बन्ध: परिवार वृक्ष बनाउने।
  • कोडिङ: अक्षरको स्थान (A=1 ... Z=26) र सर्ने नियम पत्ता लगाउने।

उदाहरण: यदि BOOK लाई CPPL लेखिन्छ भने हरेक अक्षर एक स्थान अगाडि सरेको छ; त्यसैले PEN = QFO।

अभ्यास प्रश्न: पश्चिमतर्फ फर्केको व्यक्ति दुई पटक बायाँ घुम्दा कुन दिशातर्फ फर्कन्छ? (उत्तर: पूर्व)

Analogy and classification

Note: Analogy and classification

Note

समानतामा पहिलो जोडीको सम्बन्ध दोस्रोमा लागु गरिन्छ; वर्गीकरणमा समूहमा नमिल्ने छानिन्छ।

  • सम्बन्धका प्रकार: काम-ठाउँ, साधन-प्रयोग, अंश-पूर्ण, सङ्ख्याको वर्ग/घन।
  • वर्गीकरण: फल-तरकारी, रूढ-संयुक्त सङ्ख्या, जोर-बिजोर।
  • सबै विकल्प जाँचेर मात्र उत्तर दिने।

उदाहरण: चरा : गुँड :: मौरी : घार (बासस्थान); ४ : १६ :: ६ : ३६ (वर्ग)।

अभ्यास प्रश्न: नमिल्ने छान्नुहोस्: ८, २७, ६४, १००, १२५ (उत्तर: १००, घन सङ्ख्या होइन)।

Series and missing numbers

Note: Series and missing numbers

Note

श्रेणीमा पदहरूबिचको नियम पत्ता लगाएर अर्को वा छुटेको पद निकालिन्छ।

  • फरक हेर्ने: स्थिर फरक (समान्तर), बढ्दो फरक।
  • अनुपात हेर्ने: ×२, ×३ (गुणोत्तर)।
  • वर्ग, घन, रूढ सङ्ख्या र फिबोनाची श्रेणी।
  • अक्षर श्रेणीमा अक्षरको स्थान सङ्ख्या प्रयोग गर्ने।

उदाहरण: ३, ६, ११, १८, २७, ? : फरक ३, ५, ७, ९ → अर्को फरक ११ → ३८।

अभ्यास प्रश्न: अर्को सङ्ख्या: २, ६, १२, २०, ३०, ? (उत्तर: ४२; फरक ४, ६, ८, १०, १२)

Fractions, decimals, percentage and ratio

Note: Fractions, decimals, percentage and ratio

Note

भिन्न, दशमलव, प्रतिशत र अनुपात एउटै परिमाणका फरक रूप हुन्।

  • भिन्न → प्रतिशत: ×१००; ३/४ = ७५%।
  • प्रतिशत परिवर्तन = परिवर्तन ÷ सुरुको मान × १००।
  • अनुपात विभाजन: भाग = जम्मा × आफ्नो अंश ÷ अंशको योग।
  • दुई क्रमिक प्रतिशत परिवर्तन जोडिँदैनन्: १०% बढेर १०% घट्दा १% घट्छ।

उदाहरण: रु. १,००० मा १०% वृद्धि = १,१००; फेरि १०% घटाउँदा = ९९० (१% कम)।

अभ्यास प्रश्न: कुनै सङ्ख्याको ३०% = ९० भए त्यो सङ्ख्या कति हो? (उत्तर: ३००)

Profit and loss

Note: Profit and loss

Note

नाफा-नोक्सानका प्रश्नमा प्रतिशत सधैँ क्रयमूल्यमा निकालिन्छ; छुट अङ्कित मूल्यमा।

  • नाफा % = (विक्रय − क्रय) ÷ क्रय × १००।
  • विक्रयमूल्य = क्रयमूल्य × (१०० ± प्रतिशत) ÷ १००।
  • क्रयमूल्य = विक्रयमूल्य × १०० ÷ (१०० ± प्रतिशत)।
  • छुट = अङ्कित मूल्य − विक्रयमूल्य।

उदाहरण: रु. ४०० मा किनेर २५% नाफामा बेच्दा विक्रयमूल्य = ४०० × १२५ ÷ १०० = रु. ५००।

अभ्यास प्रश्न: अङ्कित मूल्य रु. २,००० भएको वस्तु १५% छुटमा बेच्दा पनि २०% नाफा भयो भने क्रयमूल्य कति? (उत्तर: रु. १,४१६.६७)