Skip to content
Teaching License - Secondary Level › Teaching License: General Paper
Student Assessment
Chapter overview
Student Assessment

Study Note: Student Assessment

Note

विद्यार्थी मूल्याङ्कन

१. मापन, परीक्षण र मूल्याङ्कन

  • मापन (measurement): कुनै गुणलाई सङ्ख्यामा व्यक्त गर्नु (जस्तै: ७५ अङ्क)। यो परिमाणात्मक हुन्छ।
  • परीक्षण (test): मापन गर्ने साधन (प्रश्नपत्र, अवलोकन फारम)।
  • मूल्याङ्कन (evaluation): मापनको नतिजामा मूल्य-निर्णय गर्नु (जस्तै: "७५ अङ्क राम्रो उपलब्धि हो")। यो परिमाणात्मक र गुणात्मक दुवै हुन्छ। सूत्रमा: मूल्याङ्कन = मापन + मूल्य-निर्णय।

उद्देश्य: सिकाइ उपलब्धि थाहा पाउने, सिकाइ कठिनाइ पहिचान, पृष्ठपोषण, शिक्षण विधि सुधार, कक्षोन्नति र प्रमाणीकरण, अभिभावकलाई जानकारी तथा पाठ्यक्रमको प्रभावकारिता जाँच।

सिकाइका लागि मूल्याङ्कन (assessment for learning, सिकाइ सुधार), सिकाइको मूल्याङ्कन (assessment of learning, उपलब्धि प्रमाणीकरण) र सिकाइका रूपमा मूल्याङ्कन (assessment as learning, विद्यार्थीको आत्ममूल्याङ्कन) तीन आधुनिक अवधारणा हुन्।

२. निर्माणात्मक र निर्णयात्मक मूल्याङ्कन

माइकल स्क्रिभेन (१९६७) ले यी दुई शब्दावली प्रयोग गरे।

आधारनिर्माणात्मक (Formative)निर्णयात्मक (Summative)
समयशिक्षणको क्रममा निरन्तरएकाइ, सत्र वा वर्षको अन्त्यमा
उद्देश्यसिकाइ सुधार र पृष्ठपोषणउपलब्धि निर्धारण, ग्रेड, प्रमाणपत्र
साधनप्रश्नोत्तर, कक्षाकार्य, गृहकार्य, अवलोकन, परियोजनावार्षिक परीक्षा, SEE, बोर्ड परीक्षा

यसबाहेक नैदानिक मूल्याङ्कन ले सिकाइ कठिनाइको कारण पत्ता लगाउँछ र स्थापनात्मक (placement) मूल्याङ्कन ले विद्यार्थीलाई उपयुक्त कक्षा वा समूहमा राख्न मद्दत गर्छ। मापदण्डका आधारमा मानक सन्दर्भित (norm-referenced) परीक्षणले विद्यार्थीलाई अरूसँग तुलना गर्छ भने कसौटी सन्दर्भित (criterion-referenced) परीक्षणले पूर्वनिर्धारित मापदण्डसँग।

३. शिक्षक निर्मित र प्रमापीकृत परीक्षण

शिक्षक निर्मित परीक्षण कक्षाको आवश्यकताअनुसार शिक्षक आफैँले बनाउँछन्। प्रमापीकृत (standardised) परीक्षण विज्ञहरूले प्रयोग-परीक्षणपछि वैधता, विश्वसनीयता र मानक (norm) निर्धारण गरेर तयार पार्छन् र एकै किसिमले प्रशासन गरिन्छ।

प्रश्नका प्रकार: वस्तुगत (बहुवैकल्पिक, ठिक/बेठिक, जोडा मिलाउने, खाली ठाउँ), छोटो उत्तरात्मक र लामो उत्तरात्मक (निबन्धात्मक)। बहुवैकल्पिक प्रश्नको प्रश्न भाग stem, सही उत्तर key र गलत विकल्प distractors कहलाउँछन्।

४. विशिष्टीकरण तालिका (Specification grid)

विशिष्टीकरण तालिका प्रश्नपत्रको "नक्सा" हो। यसले कुन एकाइबाट, कुन संज्ञानात्मक तहमा (ज्ञान, बोध, प्रयोग, उच्च दक्षता), कुन प्रकारका कति प्रश्न र कति अङ्कका प्रश्न सोध्ने भन्ने तोक्छ। यसले प्रश्नपत्रको विषयवस्तु वैधता बढाउँछ र हरेक वर्ष प्रश्नपत्र सन्तुलित बनाउँछ।

नमुना विशिष्टीकरण तालिका (पूर्णाङ्क ५०)
एकाइज्ञानबोधप्रयोगउच्च दक्षताजम्मा
भिन्न४४६२१६
प्रतिशत३४६४१७
ज्यामिति३४६४१७
जम्मा१०१२१८१०५०

ब्लुमको वर्गीकरण: बेन्जामिन ब्लुम (१९५६) ले संज्ञानात्मक क्षेत्रका छ तह दिए: ज्ञान, बोध, प्रयोग, विश्लेषण, संश्लेषण, मूल्याङ्कन। एन्डरसन र क्र्याथवोल (२००१) को परिमार्जित रूप: सम्झनु, बुझ्नु, प्रयोग गर्नु, विश्लेषण गर्नु, मूल्याङ्कन गर्नु, सिर्जना गर्नु। अन्य दुई क्षेत्र: भावनात्मक (affective) र मनोक्रियात्मक (psychomotor)।

५. अक्षराङ्कन पद्धति (Letter grading)

अङ्कको सट्टा अक्षर र ग्रेड पोइन्टमा उपलब्धि जनाउने पद्धति। राष्ट्रिय परीक्षा बोर्डले माध्यमिक तहमा प्रयोग गर्ने संशोधित ढाँचा:

प्राप्ताङ्क (%)ग्रेडग्रेड पोइन्टविवरण
९० र माथिA+४.०उत्कृष्ट (Outstanding)
८०–९० भन्दा कमA३.६अति उत्तम (Excellent)
७०–८० भन्दा कमB+३.२उत्तम (Very good)
६०–७० भन्दा कमB२.८राम्रो (Good)
५०–६० भन्दा कमC+२.४सन्तोषजनक (Satisfactory)
४०–५० भन्दा कमC२.०स्वीकार्य (Acceptable)
३५–४० भन्दा कमD१.६आधारभूत (Basic)
३५ भन्दा कमNG–ग्रेड नदिइएको (Not graded)

फाइदा: सानो अङ्कको फरकले हुने अनावश्यक प्रतिस्पर्धा र "फेल" को मानसिक दबाब घट्छ। समस्या: समाज र अभिभावकमा बुझाइको कमी, भर्ना र छनोटमा कठिनाइ। नियम परिवर्तन हुन सक्ने भएकाले परीक्षाअघि बोर्डको पछिल्लो निर्देशिका हेर्नुहोस्।

६. निरन्तर विद्यार्थी मूल्याङ्कन प्रणाली (CAS)

शिक्षणको क्रममा विद्यार्थीको सिकाइ निरन्तर अवलोकन, अभिलेखन र पृष्ठपोषण गरी सुधार गर्ने प्रणाली। साधन: पोर्टफोलियो, कार्य सञ्चयिका, रुब्रिक, जाँचसूची (checklist), श्रेणीमापन (rating scale), घटनावृत्त (anecdotal record), परियोजना, कक्षा सहभागिता। आधारभूत तहमा विशेष रूपमा प्रयोग गरिन्छ; "फेल" गराउनुभन्दा उपचारात्मक सहयोगबाट सबैलाई सिकाइमा पुर्‍याउनु यसको मर्म हो।

७. वैधता, विश्वसनीयता र नतिजा विश्लेषण

  • वैधता (validity): परीक्षणले जे मापन गर्नुपर्ने हो, त्यही मापन गर्नु। प्रकार: विषयवस्तु, रचना (construct), कसौटी (समवर्ती र भविष्यसूचक) र आभासी (face) वैधता।
  • विश्वसनीयता (reliability): नतिजामा स्थिरता र एकरूपता। विधि: परीक्षण-पुनर्परीक्षण, समानान्तर फारम, अर्धविच्छेद (split-half), परीक्षकबिचको सहमति। विश्वसनीय नभएको परीक्षण वैध हुन सक्दैन, तर विश्वसनीय परीक्षण वैध नहुन पनि सक्छ।
  • वस्तुनिष्ठता र व्यावहारिकता राम्रो परीक्षणका अन्य गुण हुन्।

प्रश्न विश्लेषण:

कठिनाइ सूचकाङ्क $P = \frac{R}{N} \times 100$, जहाँ R = सही उत्तर दिने सङ्ख्या, N = जम्मा विद्यार्थी। P जति ठुलो, प्रश्न त्यति सजिलो। सामान्यतः ३०–७० प्रतिशतबिचको P उपयुक्त मानिन्छ।

विभेदक सूचकाङ्क $D = \frac{R_U - R_L}{N/2}$, जहाँ $R_U$ र $R_L$ क्रमशः माथिल्लो र तल्लो समूहमा सही उत्तर दिने सङ्ख्या हुन्। D ०.३ वा सोभन्दा बढी भए प्रश्नले राम्रोसँग विभेद गर्छ।

उदाहरण: ४० विद्यार्थीमध्ये २४ ले सही उत्तर दिए। P = २४ ÷ ४० × १०० = ६०%। माथिल्लो २० मध्ये १६ र तल्लो २० मध्ये ८ ले सही उत्तर दिए भने D = (१६ − ८) ÷ २० = ०.४; यो राम्रो प्रश्न हो।
Concept and purpose of assessment

Note: Concept and purpose of assessment

Note

मूल्याङ्कन भनेको मापनमा मूल्य-निर्णय थपेर विद्यार्थीको सिकाइको अवस्था थाहा पाउने प्रक्रिया हो।

  • मापन: अङ्कमा व्यक्त गर्नु; परीक्षण: मापनको साधन; मूल्याङ्कन: मापन + मूल्य-निर्णय।
  • उद्देश्य: उपलब्धि जान्ने, कठिनाइ पहिचान, पृष्ठपोषण, शिक्षण सुधार, प्रमाणीकरण।
  • सिकाइका लागि, सिकाइको र सिकाइका रूपमा मूल्याङ्कन।

उदाहरण: "रामले ४५/५० ल्यायो" मापन; "राम यो एकाइमा उत्कृष्ट छ" मूल्याङ्कन।

अभ्यास प्रश्न: मापन, परीक्षण र मूल्याङ्कनबिच भिन्नता लेख्नुहोस्।

Formative and summative assessment

Note: Formative and summative assessment

Note

निर्माणात्मक मूल्याङ्कन शिक्षणको क्रममा सुधारका लागि र निर्णयात्मक मूल्याङ्कन अन्त्यमा निर्णयका लागि गरिन्छ।

  • शब्दावली: माइकल स्क्रिभेन (१९६७)।
  • निर्माणात्मक: प्रश्नोत्तर, कक्षाकार्य, अवलोकन, निकास पर्ची।
  • निर्णयात्मक: वार्षिक परीक्षा, SEE।
  • नैदानिक र स्थापनात्मक मूल्याङ्कन पनि महत्त्वपूर्ण।

उदाहरण: पाठको अन्त्यमा "आज के सिक्यौ, के बुझिएन" पर्चीमा लेखाउनु निर्माणात्मक मूल्याङ्कन हो।

अभ्यास प्रश्न: निर्माणात्मक मूल्याङ्कनलाई कक्षामा प्रयोग गर्ने तरिका लेख्नुहोस्।

Teacher-made and standardised tests

Note: Teacher-made and standardised tests

Note

शिक्षक निर्मित परीक्षण कक्षाको आवश्यकताअनुसार बनाइन्छ; प्रमापीकृत परीक्षण विज्ञले परीक्षण र मानक निर्धारण गरी बनाउँछन्।

  • प्रश्नका प्रकार: वस्तुगत, छोटो उत्तरात्मक, लामो उत्तरात्मक।
  • बहुवैकल्पिक प्रश्नका अंश: स्टेम, की, डिस्ट्र्याक्टर।
  • राम्रो प्रश्न: स्पष्ट भाषा, एउटै सही उत्तर, मिल्दाजुल्दा विकल्प, सङ्केत नदिने।

उदाहरण: कमजोर प्रश्न: "तलकामध्ये कुन सही होइन?" भन्ने नकारात्मक प्रश्नमा "होइन" लाई गाढा नगर्दा भ्रम हुन्छ।

अभ्यास प्रश्न: राम्रो बहुवैकल्पिक प्रश्न निर्माणका नियम लेख्नुहोस्।

Specification grid

Note: Specification grid

Note

विशिष्टीकरण तालिका प्रश्नपत्रको नक्सा हो, जसले एकाइ, संज्ञानात्मक तह र अङ्कभार तोक्छ।

  • पङ्क्तिमा एकाइ, स्तम्भमा तह (ज्ञान, बोध, प्रयोग, उच्च दक्षता)।
  • विषयवस्तु वैधता बढाउँछ र प्रश्नपत्र सन्तुलित बनाउँछ।
  • ब्लुमको परिमार्जित वर्गीकरण: सम्झनु, बुझ्नु, प्रयोग, विश्लेषण, मूल्याङ्कन, सिर्जना।

उदाहरण: ५० अङ्कको प्रश्नपत्रमा ज्ञान २०%, बोध २४%, प्रयोग ३६% र उच्च दक्षता २०% राखी एकाइगत बाँडफाँड गर्नु।

अभ्यास प्रश्न: कुनै विषयको २५ पूर्णाङ्कको विशिष्टीकरण तालिका बनाउनुहोस्।

Letter grading system

Note: Letter grading system

Note

अक्षराङ्कन पद्धतिमा उपलब्धिलाई अक्षर ग्रेड र ग्रेड पोइन्टमा जनाइन्छ।

  • A+ (९० र माथि, ४.०), A (३.६), B+ (३.२), B (२.८), C+ (२.४), C (२.०), D (३५–४०, १.६), NG (३५ भन्दा कम)।
  • फाइदा: अनावश्यक प्रतिस्पर्धा र "फेल" को दबाब कम।
  • समस्या: बुझाइको कमी, भर्ना र छनोटमा कठिनाइ।
  • नियम परिवर्तन हुन सक्ने भएकाले राष्ट्रिय परीक्षा बोर्डको पछिल्लो निर्देशिका हेर्नुपर्छ।

उदाहरण: ८५% ल्याउने विद्यार्थीले A ग्रेड र ३.६ ग्रेड पोइन्ट पाउँछ।

अभ्यास प्रश्न: अक्षराङ्कन पद्धतिका फाइदा र बेफाइदा लेख्नुहोस्।

Continuous assessment system

Note: Continuous assessment system

Note

निरन्तर विद्यार्थी मूल्याङ्कन प्रणालीमा शिक्षणको क्रममा निरन्तर अवलोकन, अभिलेख र पृष्ठपोषण गरिन्छ।

  • साधन: पोर्टफोलियो, रुब्रिक, जाँचसूची, श्रेणीमापन, घटनावृत्त, परियोजना।
  • आधारभूत तहमा विशेष प्रयोग।
  • उपलब्धि नपुगेकालाई उपचारात्मक सहयोग; "फेल" गराउनु उद्देश्य होइन।

उदाहरण: हरेक विद्यार्थीको फाइलमा मासिक रूपमा उत्कृष्ट लेखाइ राखी प्रगति हेर्नु।

अभ्यास प्रश्न: निरन्तर मूल्याङ्कनका साधन र प्रयोग लेख्नुहोस्।

Validity, reliability and result analysis

Note: Validity, reliability and result analysis

Note

राम्रो परीक्षण वैध, विश्वसनीय, वस्तुनिष्ठ र व्यावहारिक हुन्छ; नतिजा विश्लेषणले सुधारको दिशा दिन्छ।

  • वैधता: जे मापन गर्नुपर्ने त्यही मापन; विश्वसनीयता: नतिजामा स्थिरता।
  • कठिनाइ सूचकाङ्क P = R/N × १००; ३०–७०% उपयुक्त।
  • विभेदक सूचकाङ्क D = (माथिल्लो − तल्लो) ÷ (N/2); ०.३ वा बढी राम्रो।
  • नतिजा विश्लेषणबाट कमजोर एकाइ र विद्यार्थी पहिचान।

उदाहरण: ४० मध्ये ३८ ले सही गरेको प्रश्न (P = ९५%) अति सजिलो हो; त्यसले विभेद गर्दैन।

अभ्यास प्रश्न: शिक्षक निर्मित परीक्षणको वैधता र विश्वसनीयता बढाउने उपाय लेख्नुहोस्।