Skip to content
Teaching License - Secondary Level › Teaching License: General Paper
Information and Communication Technology
Chapter overview
Information and Communication Technology

Study Note: ICT in Education

Note

सूचना तथा सञ्चार प्रविधि (ICT)

१. शिक्षण सिकाइमा ICT

सूचना सङ्कलन, भण्डारण, प्रशोधन र सम्प्रेषण गर्ने कम्प्युटर, मोबाइल, इन्टरनेट, रेडियो, टेलिभिजन र सफ्टवेयरजस्ता प्रविधिलाई ICT भनिन्छ। महत्त्व: सिकाइलाई रोचक, दृश्य र अन्तरक्रियात्मक बनाउँछ; विश्वभरका स्रोतमा पहुँच दिन्छ; स्वअध्ययन र दूर शिक्षा सम्भव बनाउँछ; शैक्षिक व्यवस्थापन छिटो र पारदर्शी बनाउँछ।

चुनौती: विद्युत् र इन्टरनेटको अभाव, उपकरणको लागत, शिक्षकको डिजिटल सीपको कमी, डिजिटल विभाजन (digital divide), साइबर सुरक्षा र स्क्रिनको अत्यधिक प्रयोग। ध्यान दिनुपर्ने कुरा: प्रविधि साधन हो, साध्य होइन; शिक्षण उद्देश्यअनुसार प्रयोग गर्ने।

TPACK मोडेल (मिश्रा र कोहलर, २००६): प्रभावकारी शिक्षकमा प्रविधि ज्ञान (T), शिक्षणशास्त्रीय ज्ञान (P) र विषयवस्तु ज्ञान (C) को एकीकरण हुनुपर्छ। SAMR मोडेल ले प्रविधि प्रयोगका चार तह देखाउँछ: प्रतिस्थापन (Substitution), वृद्धि (Augmentation), परिमार्जन (Modification), पुनर्परिभाषा (Redefinition)।

२. कम्प्युटर, इन्टरनेट र डिजिटल स्रोत

  • हार्डवेयर: कम्प्युटरका देख्न र छुन सकिने भाग। इनपुट (किबोर्ड, माउस, स्क्यानर), प्रोसेसिङ (CPU), आउटपुट (मनिटर, प्रिन्टर, प्रोजेक्टर), भण्डारण (हार्डडिस्क, पेनड्राइभ)।
  • सफ्टवेयर: प्रणाली सफ्टवेयर (Windows, Linux, Android) र अनुप्रयोग सफ्टवेयर (Word, Excel, ब्राउजर)।
  • इन्टरनेट: विश्वव्यापी कम्प्युटर सञ्जाल। इमेल, वेबसाइट, सर्च इन्जिन, भिडियो कल, अनलाइन कक्षा।
  • खुला शैक्षिक स्रोत (OER): निःशुल्क प्रयोग र पुनर्प्रयोग गर्न मिल्ने इजाजतपत्रमा उपलब्ध सामग्री।
  • सिकाइ व्यवस्थापन प्रणाली (LMS): Moodle, Google Classroom जस्ता प्लेटफर्म, जहाँ सामग्री, गृहकार्य र परीक्षा व्यवस्थापन गरिन्छ।
  • जर्नल र डिजिटल पुस्तकालय: पेसागत विकास र अनुसन्धानका लागि अनलाइन जर्नल र इ-पुस्तक।

डिजिटल नागरिकता र सुरक्षा: बलियो पासवर्ड, व्यक्तिगत विवरण गोप्य राख्ने, साइबर बुलिङ रोक्ने, सामग्रीको स्रोत खुलाउने (साहित्यिक चोरी नगर्ने) र नक्कली समाचार पहिचान गर्ने सीप विद्यार्थीलाई सिकाउनुपर्छ।

३. अफिस प्याकेजबाट शैक्षिक सामग्री निर्माण

सफ्टवेयरशिक्षणमा प्रयोग
वर्ड प्रोसेसर (MS Word, LibreOffice Writer)पाठयोजना, प्रश्नपत्र, कार्यपत्र, सूचना, प्रतिवेदन
स्प्रेडसिट (MS Excel, Calc)अङ्क अभिलेख, नतिजा गणना, ग्राफ। जस्तै: =SUM(B2:F2) ले जोड, =AVERAGE(B2:F2) ले औसत, =MAX/=MIN ले उच्च/न्यून अङ्क निकाल्छ।
प्रस्तुतीकरण (PowerPoint, Impress)चित्र, भिडियो र एनिमेसनसहित पाठ प्रस्तुति
अन्यGeoGebra (गणित), PhET सिमुलेसन (विज्ञान), Google Forms (क्विज)

उपयोगी किबोर्ड सर्टकट: Ctrl+C (कपी), Ctrl+V (पेस्ट), Ctrl+X (कट), Ctrl+Z (अन्डु), Ctrl+S (सेभ), Ctrl+P (प्रिन्ट), F5 (PowerPoint मा स्लाइड सो सुरु)।

४. शैक्षिक तथ्याङ्क र IEMIS

शैक्षिक योजना र नीति निर्माणका लागि भर्ना, उपस्थिति, शिक्षक, नतिजा र स्रोतसम्बन्धी तथ्याङ्क आवश्यक पर्छ। पहिले विद्यालयहरूले वर्षमा फ्ल्यास प्रतिवेदन (Flash report) मार्फत तथ्याङ्क पठाउँथे। अहिले एकीकृत शैक्षिक व्यवस्थापन सूचना प्रणाली (IEMIS) मार्फत विद्यालयले प्रत्येक विद्यार्थी, शिक्षक र विद्यालयको विवरण अनलाइन प्रविष्ट गर्छन्। यसलाई शिक्षा तथा मानव स्रोत विकास केन्द्रले सञ्चालन गर्छ। विद्यार्थी-आधारित तथ्याङ्कले छात्रवृत्ति, अनुदान, शिक्षक दरबन्दी र योजनामा मद्दत गर्छ।

तथ्याङ्क व्यवस्थापनको क्रम: सङ्कलन → प्रविष्टि र प्रमाणीकरण → विश्लेषण → सम्प्रेषण (प्रतिवेदन, ग्राफ) → निर्णयमा प्रयोग।

ICT in teaching and learning

Note: ICT in teaching and learning

Note

शिक्षण सिकाइमा ICT ले सिकाइलाई रोचक, पहुँचयोग्य र अन्तरक्रियात्मक बनाउँछ।

  • महत्त्व: दृश्य-श्रव्य सामग्री, विश्वव्यापी स्रोत, स्वअध्ययन, दूर शिक्षा।
  • चुनौती: बिजुली र इन्टरनेट, लागत, डिजिटल सीप, डिजिटल विभाजन, साइबर सुरक्षा।
  • TPACK: प्रविधि, शिक्षणशास्त्र र विषयवस्तु ज्ञानको एकीकरण।
  • SAMR: प्रतिस्थापन, वृद्धि, परिमार्जन, पुनर्परिभाषा।

उदाहरण: सौर्यमण्डलको भिडियो देखाएर छलफल गराउनु ICT को प्रभावकारी प्रयोग हो।

अभ्यास प्रश्न: शिक्षणमा ICT प्रयोग गर्दा ध्यान दिनुपर्ने कुरा लेख्नुहोस्।

Computer, internet and digital resources

Note: Computer, internet and digital resources

Note

कम्प्युटर, इन्टरनेट र डिजिटल स्रोत शिक्षक र विद्यार्थी दुवैका सिकाइका साधन हुन्।

  • हार्डवेयर: इनपुट, CPU, आउटपुट, भण्डारण; सफ्टवेयर: प्रणाली र अनुप्रयोग।
  • खुला शैक्षिक स्रोत (OER), सिकाइ व्यवस्थापन प्रणाली (LMS), अनलाइन जर्नल।
  • डिजिटल नागरिकता: बलियो पासवर्ड, गोपनीयता, साइबर बुलिङ रोक, स्रोत उल्लेख।

उदाहरण: Google Classroom मा गृहकार्य दिएर अनलाइनै पृष्ठपोषण दिनु।

अभ्यास प्रश्न: खुला शैक्षिक स्रोतको शिक्षणमा प्रयोग लेख्नुहोस्।

Office packages for teaching materials

Note: Office packages for teaching materials

Note

अफिस प्याकेजबाट शिक्षकले पाठयोजना, प्रश्नपत्र, नतिजा र प्रस्तुति तयार गर्न सक्छन्।

  • वर्ड प्रोसेसर: पाठयोजना, कार्यपत्र, सूचना।
  • स्प्रेडसिट: =SUM, =AVERAGE, =MAX, =MIN, ग्राफ।
  • प्रस्तुतीकरण: चित्र र भिडियोसहित स्लाइड; F5 ले सुरुदेखि स्लाइड सो।
  • सर्टकट: Ctrl+C, Ctrl+V, Ctrl+Z, Ctrl+S।

उदाहरण: स्प्रेडसिटमा =AVERAGE(B2:F2) ले पाँच विषयको औसत अङ्क निकाल्छ।

अभ्यास प्रश्न: विद्यार्थीको नतिजा तयार गर्न स्प्रेडसिटको प्रयोग लेख्नुहोस्।

Educational data and IEMIS

Note: Educational data and IEMIS

Note

शैक्षिक तथ्याङ्कले योजना, नीति र स्रोत बाँडफाँडमा सहयोग गर्छ; IEMIS त्यसको राष्ट्रिय प्रणाली हो।

  • IEMIS: एकीकृत शैक्षिक व्यवस्थापन सूचना प्रणाली; शिक्षा तथा मानव स्रोत विकास केन्द्रले सञ्चालन गर्छ।
  • पहिले फ्ल्यास प्रतिवेदन; अहिले विद्यार्थी-आधारित अनलाइन विवरण।
  • प्रयोग: छात्रवृत्ति, अनुदान, शिक्षक दरबन्दी, योजना।
  • क्रम: सङ्कलन → प्रविष्टि र प्रमाणीकरण → विश्लेषण → सम्प्रेषण → निर्णय।

उदाहरण: IEMIS मा गलत विद्यार्थी सङ्ख्या भरिँदा विद्यालयको अनुदान र दरबन्दीमै असर पर्छ।

अभ्यास प्रश्न: IEMIS को महत्त्व र विद्यालयको जिम्मेवारी लेख्नुहोस्।