Skip to content
Teaching License - Secondary Level › Teaching License: General Paper
Recent Thinking in Education
Chapter overview
Recent Thinking in Education

Study Note: Recent Thinking in Education

Note

शिक्षामा नवीनतम चिन्तन

शिक्षा अब केवल पाठ्यपुस्तक कण्ठ गराउने काम होइन। आजको शिक्षाले प्रत्येक बालबालिकाको पहिचान, अधिकार, विविधता र क्षमतालाई सम्मान गर्दै जीवनमा काम लाग्ने ज्ञान, सीप र धारणा विकास गर्नुपर्छ। यही सोचबाट समावेशी शिक्षा, बालमैत्री शिक्षा, लैङ्गिक समानता, जीवनपर्यन्त सिकाइ र जीवनोपयोगी सीपजस्ता अवधारणा विकसित भएका हुन्।

१. समावेशी शिक्षा

परिभाषा: लिङ्ग, जात, भाषा, धर्म, आर्थिक अवस्था, अपाङ्गता वा भौगोलिक अवस्थाका आधारमा कसैलाई पनि अलग नगरी सबै बालबालिकालाई एउटै सामान्य विद्यालय र कक्षामा उनीहरूको आवश्यकताअनुसार सहयोग गर्दै सिकाउने पद्धति नै समावेशी शिक्षा हो। सन् १९९४ को सलामान्का घोषणा (स्पेन) लाई समावेशी शिक्षाको महत्त्वपूर्ण आधार मानिन्छ।

विशेष शिक्षाएकीकृत शिक्षासमावेशी शिक्षा
अपाङ्गता भएका बालबालिकालाई छुट्टै विद्यालयमा पढाइन्छ।सामान्य विद्यालयमा राखिन्छ तर बालक प्रणालीअनुसार मिल्नुपर्छ।विद्यालय र कक्षा नै बालकको आवश्यकताअनुसार परिवर्तन हुन्छ।

उदाहरण: कक्षामा कम दृष्टि भएकी छात्रालाई अगाडि बसाउने, ठुला अक्षरको सामग्री दिने र मौखिक रूपमा पनि निर्देशन दिने शिक्षकले समावेशी शिक्षण गरिरहेका हुन्छन्।

२. बालमैत्री शिक्षा

बालबालिकाको अधिकार, सुरक्षा, स्वास्थ्य, सहभागिता र सिकाइलाई केन्द्रमा राखेर सञ्चालन गरिने शिक्षा बालमैत्री शिक्षा हो। संयुक्त राष्ट्रसङ्घीय बालअधिकार महासन्धि, १९८९ यसको आधार हो। बालमैत्री विद्यालयका मुख्य विशेषता:

  • शारीरिक तथा मानसिक दण्डरहित, भयमुक्त र सुरक्षित वातावरण
  • खानेपानी, छात्राका लागि छुट्टै शौचालय र सरसफाइ
  • खेल र क्रियाकलापमा आधारित, बालकेन्द्रित सिकाइ
  • बालक्लब र निर्णयमा बालबालिकाको सहभागिता
  • समावेशी, लैङ्गिक संवेदनशील र विपद् सुरक्षित भौतिक संरचना

३. सामाजिक न्याय र समावेशीकरण

सामाजिक न्याय भनेको ऐतिहासिक रूपमा पछाडि पारिएका समुदाय (दलित, जनजाति, मधेसी, अपाङ्गता भएका व्यक्ति, विपन्न तथा दुर्गम क्षेत्रका बासिन्दा) लाई शिक्षामा समान अवसर र परिणाम सुनिश्चित गर्नु हो। यसका उपाय: छात्रवृत्ति, दिवा खाजा, आरक्षण, मातृभाषामा शिक्षा, आवासीय विद्यालय, निःशुल्क पाठ्यपुस्तक र लक्षित कार्यक्रम।

समानता (equality) र समता (equity) को भिन्नता: सबैलाई एउटै सुविधा दिनु समानता हो; आवश्यकताअनुसार फरक सहयोग दिएर बराबर परिणामतर्फ लैजानु समता हो।

४. लैङ्गिक समानता र महिला शिक्षा

छात्रा र छात्रलाई शिक्षामा पहुँच, सहभागिता, सिकाइ उपलब्धि र अवसरमा बराबरी सुनिश्चित गर्नु लैङ्गिक समानता हो। विद्यालय तहमा लैङ्गिक समता सूचकाङ्क (GPI) ले छात्रा र छात्रको भर्ना अनुपात तुलना गर्छ। GPI = छात्राको भर्नादर ÷ छात्रको भर्नादर। GPI १ भए समान, १ भन्दा कम भए छात्रा पछाडि र १ भन्दा बढी भए छात्र पछाडि भन्ने बुझिन्छ।

शिक्षकले लैङ्गिक रूढिवादी उदाहरण ("आमा भान्सामा, बुबा अफिसमा") प्रयोग नगर्ने, छात्राहरूलाई नेतृत्व र विज्ञान-गणितमा प्रोत्साहन गर्ने र महिनावारी स्वच्छताको व्यवस्था मिलाउने काम गर्नुपर्छ।

५. अनौपचारिक, खुला तथा दूर शिक्षा र प्राविधिक शिक्षा

  • औपचारिक शिक्षा: निश्चित पाठ्यक्रम, उमेर, कक्षा र प्रमाणपत्रसहितको विद्यालयीय शिक्षा।
  • अनौपचारिक शिक्षा: विद्यालयबाहिर रहेका बालबालिका र प्रौढका लागि लचिलो समय र विधिमा दिइने शिक्षा; जस्तै: साक्षरता कक्षा, वैकल्पिक विद्यालय, सामुदायिक सिकाइ केन्द्र।
  • आकस्मिक (informal) शिक्षा: परिवार, समाज, सञ्चारमाध्यम र अनुभवबाट स्वतः हुने सिकाइ।
  • खुला तथा दूर शिक्षा: शिक्षक र विद्यार्थी भौतिक रूपमा टाढा रहेर रेडियो, टेलिभिजन, इन्टरनेट वा छापिएका सामग्रीमार्फत हुने शिक्षा। नेपालमा खुला विद्यालय र खुला विश्वविद्यालयका कार्यक्रम यसका उदाहरण हुन्।
  • प्राविधिक तथा व्यावसायिक शिक्षा: रोजगारी र स्वरोजगारीका लागि सीप विकास गर्ने शिक्षा; नेपालमा प्राविधिक शिक्षा तथा व्यावसायिक तालिम परिषद् (CTEVT) ले सञ्चालन र नियमन गर्छ।

६. जीवनोपयोगी सीप र सफ्ट सीप

विश्व स्वास्थ्य सङ्गठन (WHO) ले दैनिक जीवनका माग र चुनौतीसँग प्रभावकारी रूपमा जुध्न सक्ने क्षमतालाई जीवनोपयोगी सीप भनेको छ र यसका १० मुख्य सीप तोकेको छ: आत्मबोध, समानुभूति, सम्प्रेषण, अन्तरवैयक्तिक सम्बन्ध, निर्णय गर्ने, समस्या समाधान, सिर्जनात्मक चिन्तन, समालोचनात्मक चिन्तन, संवेग व्यवस्थापन र तनाव व्यवस्थापन।

सफ्ट सीप भन्नाले सञ्चार, टिमवर्क, समय व्यवस्थापन, नेतृत्व, अनुकूलन क्षमताजस्ता व्यक्तिगत तथा सामाजिक सीपलाई बुझिन्छ। यसको विपरीत हार्ड सीप भनेको टाइपिङ, लेखा, सिलाइजस्ता मापन गर्न सकिने प्राविधिक सीप हुन्।

७. द्वन्द्व, तनाव व्यवस्थापन र सङ्कटमा शिक्षा

द्वन्द्व स्वाभाविक हो; त्यसलाई संवाद, वार्ता, मध्यस्थता र सहमतिबाट व्यवस्थापन गर्नुपर्छ। तनाव व्यवस्थापनका लागि नियमित व्यायाम, योग-ध्यान, समय तालिका, परामर्श र सकारात्मक सोच उपयोगी हुन्छन्। भूकम्प, बाढी, महामारी वा द्वन्द्वजस्ता सङ्कटमा पनि सिकाइ निरन्तर राख्न अस्थायी सिकाइ केन्द्र, मनोसामाजिक परामर्श, रेडियो/अनलाइन कक्षा र विपद् पूर्वतयारीसहितको सुरक्षित विद्यालय अवधारणा आवश्यक पर्छ।

अभ्यासका लागि प्रश्न

  1. समावेशी शिक्षा र विशेष शिक्षाबिच भिन्नता छुट्याउनुहोस्।
  2. बालमैत्री विद्यालयका पाँच विशेषता लेख्नुहोस्।
  3. WHO ले तोकेका दश जीवनोपयोगी सीपको सूची बनाउनुहोस्।
Inclusive education

Note: Inclusive education

Note

समावेशी शिक्षाले सबै बालबालिकालाई एउटै सामान्य कक्षामा आवश्यकताअनुसार सहयोगसहित सिकाउँछ।

  • विद्यालयलाई बालकअनुसार बदल्ने, बालकलाई विद्यालयअनुसार होइन।
  • पहुँचयोग्य भौतिक संरचना: र्‍याम्प, ठुलो अक्षरका सामग्री, साङ्केतिक भाषा।
  • विभेदीकृत शिक्षण, लचिलो मूल्याङ्कन र साथी सहयोग।
  • सलामान्का घोषणा (१९९४) समावेशी शिक्षाको अन्तर्राष्ट्रिय आधार हो।

उदाहरण: कम सुन्ने विद्यार्थीलाई अगाडि बसाउने, बोल्दा मुख देखिने गरी बोल्ने र मुख्य कुरा बोर्डमा लेख्ने।

अभ्यास प्रश्न: समावेशी शिक्षा कार्यान्वयनका लागि विद्यालयले गर्नुपर्ने तयारी लेख्नुहोस्।

Child-friendly education

Note: Child-friendly education

Note

बालमैत्री शिक्षाले बालबालिकाको अधिकार, सुरक्षा र सहभागितालाई केन्द्रमा राख्छ।

  • भयमुक्त, दण्डरहित र सुरक्षित वातावरण; बालबालिकासम्बन्धी ऐन, २०७५ ले शारीरिक तथा मानसिक दण्ड निषेध गरेको छ।
  • खानेपानी, सरसफाइ र छात्राका लागि छुट्टै शौचालय।
  • खेल र क्रियाकलापमा आधारित सिकाइ।
  • बालक्लबमार्फत निर्णयमा सहभागिता।

उदाहरण: गृहकार्य नल्याउने विद्यार्थीलाई कुटपिट नगरी कारण बुझेर सहयोग गर्नु बालमैत्री व्यवहार हो।

अभ्यास प्रश्न: बालमैत्री विद्यालयका सूचक लेख्नुहोस्।

Social justice and inclusion in education

Note: Social justice and inclusion in education

Note

शिक्षामा सामाजिक न्यायले ऐतिहासिक रूपमा पछाडि पारिएका समुदायलाई समान अवसर र परिणाम दिलाउने लक्ष्य राख्छ।

  • समानता: सबैलाई एउटै; समता: आवश्यकताअनुसार फरक सहयोग।
  • लक्षित कार्यक्रम: छात्रवृत्ति, दिवा खाजा, आवासीय विद्यालय, मातृभाषामा शिक्षा।
  • दलित, जनजाति, मधेसी, अपाङ्गता भएका, दुर्गम क्षेत्रका र विपन्न विद्यार्थीमा विशेष ध्यान।

उदाहरण: दुर्गम गाउँका छात्रालाई साइकल वा छात्रावास दिनु समतामूलक उपाय हो।

अभ्यास प्रश्न: शिक्षामा समानता र समताको भिन्नता उदाहरणसहित लेख्नुहोस्।

Gender equality and women education

Note: Gender equality and women education

Note

लैङ्गिक समानता भनेको छात्रा र छात्रलाई शिक्षामा पहुँच, सहभागिता र उपलब्धिमा बराबर अवसर हो।

  • लैङ्गिक समता सूचकाङ्क = छात्राको मान ÷ छात्रको मान; १ भए समानता।
  • लैङ्गिक रूढिवादी उदाहरण र भूमिका हटाउने।
  • महिनावारी स्वच्छता, छात्रामैत्री शौचालय र सुरक्षित वातावरण।
  • महिला शिक्षक र नेतृत्वको उपस्थितिले छात्राको सहभागिता बढाउँछ।

उदाहरण: विज्ञान प्रयोगशालामा छात्रालाई पनि प्रयोग गर्ने समान पालो दिने।

अभ्यास प्रश्न: छात्राको विद्यालय टिकाउ बढाउन विद्यालयले गर्न सक्ने पाँच उपाय लेख्नुहोस्।

Non-formal, open, distance and technical education

Note: Non-formal, open, distance and technical education

Note

औपचारिक विद्यालयबाहेक अनौपचारिक, खुला, दूर र प्राविधिक शिक्षाले सिकाइका थप अवसर दिन्छन्।

  • अनौपचारिक शिक्षा: साक्षरता कक्षा, वैकल्पिक विद्यालय, सामुदायिक सिकाइ केन्द्र।
  • खुला तथा दूर शिक्षा: रेडियो, टेलिभिजन, अनलाइन माध्यमबाट।
  • प्राविधिक तथा व्यावसायिक शिक्षा: रोजगारीमुखी सीप; CTEVT ले नियमन गर्छ।
  • डिजिटल साक्षरता र जीवनपर्यन्त सिकाइ आजको आवश्यकता हो।

उदाहरण: विद्यालय छाडेका किशोरकिशोरीका लागि खुला विद्यालय कार्यक्रमले कक्षा १० सम्म पढ्ने अवसर दिन्छ।

अभ्यास प्रश्न: औपचारिक र अनौपचारिक शिक्षाबिच भिन्नता लेख्नुहोस्।

Life skills and soft skills

Note: Life skills and soft skills

Note

जीवनोपयोगी सीपले दैनिक जीवनका चुनौतीसँग सकारात्मक रूपमा जुध्न सक्षम बनाउँछ।

  • WHO का दश सीप: आत्मबोध, समानुभूति, सम्प्रेषण, अन्तरवैयक्तिक सम्बन्ध, निर्णय, समस्या समाधान, सिर्जनात्मक चिन्तन, समालोचनात्मक चिन्तन, संवेग व्यवस्थापन, तनाव व्यवस्थापन।
  • सफ्ट सीप: सञ्चार, टिमवर्क, समय व्यवस्थापन, नेतृत्व, अनुकूलन।
  • शिक्षण: भूमिका निर्वाह, घटना अध्ययन, छलफल, परियोजना।

उदाहरण: साथीले लागूऔषध प्रस्ताव गर्दा "होइन" भन्ने अभ्यास भूमिका निर्वाहबाट गराउनु निर्णय र दबाब प्रतिरोध सीप हो।

अभ्यास प्रश्न: जीवनोपयोगी सीप शिक्षणका विधि उदाहरणसहित लेख्नुहोस्।

Conflict, stress and education in emergencies

Note: Conflict, stress and education in emergencies

Note

द्वन्द्व, तनाव र सङ्कटका बेला पनि बालबालिकाको सुरक्षा र सिकाइ निरन्तर राख्नु शिक्षकको जिम्मेवारी हो।

  • द्वन्द्व व्यवस्थापन: सुन्ने, संवाद, मध्यस्थता, सहमति।
  • तनाव व्यवस्थापन: व्यायाम, योग-ध्यान, समय तालिका, परामर्श।
  • सङ्कटमा शिक्षा: अस्थायी सिकाइ केन्द्र, मनोसामाजिक सहयोग, वैकल्पिक माध्यम।
  • सुरक्षित विद्यालय: विपद् पूर्वतयारी, भूकम्प अभ्यास (drill), सुरक्षित भवन।

उदाहरण: विद्यालयमा वर्षमा दुई पटक भूकम्प सुरक्षा अभ्यास (घुँडा टेक, छोप, समात) गराउनु।

अभ्यास प्रश्न: विपद्का बेला शिक्षाको निरन्तरताका उपाय लेख्नुहोस्।