Skip to content
Teaching License - Secondary Level › Teaching License: General Paper
Teacher Professional Development
Chapter overview
Teacher Professional Development

Study Note: Teacher Professional Development

Note

शिक्षकको पेसागत दक्षता विकास

१. अवधारणा र आवश्यकता

शिक्षक पेसागत विकास (Teacher Professional Development, TPD) भन्नाले सेवाकालभरि शिक्षकको ज्ञान, सीप, धारणा र व्यवहारमा निरन्तर सुधार ल्याउने औपचारिक तथा अनौपचारिक प्रक्रियालाई बुझिन्छ। शिक्षण एउटा पेसा हो, किनकि यसमा विशिष्ट ज्ञान, लामो तयारी, अनुमतिपत्र, आचारसंहिता, पेसागत संगठन र सेवाभाव हुन्छ।

किन आवश्यक छ? ज्ञान र प्रविधि निरन्तर बदलिन्छ; पाठ्यक्रम परिमार्जन हुन्छ; विद्यार्थीको आवश्यकता फरक हुँदै जान्छ; गुणस्तरीय सिकाइ उपलब्धिको मुख्य आधार शिक्षक नै हुन्; र शिक्षकको आत्मविश्वास र वृत्ति विकासका लागि पनि यो आवश्यक हुन्छ। भनाइ नै छ: "शिक्षाको गुणस्तर शिक्षकको गुणस्तरभन्दा माथि जान सक्दैन।"

२. शिक्षक सक्षमता

सक्षमता भनेको ज्ञान, सीप र धारणाको यस्तो संयोजन हो, जसले शिक्षकलाई कार्य प्रभावकारी रूपमा गर्न सक्षम बनाउँछ। नेपालमा शिक्षक सक्षमता प्रारूपले शिक्षकबाट अपेक्षित सक्षमता तोकेको छ। मुख्य क्षेत्र:

  • विषयवस्तुको गहिरो ज्ञान (content knowledge)
  • शिक्षणशास्त्रीय ज्ञान र सीप (pedagogical knowledge) तथा विषयगत शिक्षणशास्त्र
  • विद्यार्थी र उनीहरूको सिकाइ बुझ्ने क्षमता
  • सिकाइ वातावरण निर्माण र कक्षा व्यवस्थापन
  • मूल्याङ्कन र पृष्ठपोषण
  • सूचना तथा सञ्चार प्रविधिको प्रयोग
  • पेसागत आचरण, सहकार्य र निरन्तर स्वसुधार
  • अभिभावक तथा समुदायसँग सम्बन्ध

३. पेसागत विकासका विधि र मोडेल

विधिसंक्षिप्त व्याख्या
सेवाप्रवेश/पूर्वसेवाकालीन तालिमशिक्षक बन्नुअघि वा नियुक्तिपछि तुरुन्तै दिइने आधारभूत तालिम (जस्तै B.Ed. डिग्री)।
सेवाकालीन तालिमसेवामा रहेका शिक्षकलाई मोड्युलमा आधारित तालिम, पुनर्ताजगी तालिम।
कार्यशाला र गोष्ठीसाझा समस्या पहिचान र समाधानका लागि छोटो अवधिको सहभागितामूलक कार्यक्रम।
साथी सहयोग र कक्षा अवलोकनसहकर्मीले एकअर्काको कक्षा अवलोकन गरी रचनात्मक पृष्ठपोषण दिने।
प्रशिक्षण (mentoring) र प्रशिक्षक सहयोग (coaching)अनुभवी शिक्षकले नयाँ शिक्षकलाई निरन्तर मार्गदर्शन।
पेसागत सिकाइ समुदाय (PLC)विद्यालयभित्र शिक्षकहरूको नियमित समूह, जसले सिकाइ उपलब्धिका समस्यामा छलफल गर्छ।
स्वाध्ययन र अनलाइन पाठ्यक्रमपुस्तक, जर्नल, MOOC, वेबिनारबाट आफैँ सिक्ने।
कार्यमूलक अनुसन्धान र चिन्तनशील अभ्यासआफ्नो शिक्षण समस्याको अनुसन्धान र दैनिक डायरीमार्फत आत्मसमीक्षा।

चिन्तनशील शिक्षक (Reflective teacher): डोनाल्ड शोनले "कार्यका क्रममा चिन्तन" (reflection-in-action) र "कार्यपछि चिन्तन" (reflection-on-action) को कुरा गरे। आफ्नो शिक्षणको नियमित समीक्षा गर्ने शिक्षक नै वास्तविक पेसाकर्मी हुन्।

४. सिकाइ सङ्गठनका रूपमा विद्यालय

पिटर सेन्जले The Fifth Discipline (१९९०) मा सिकाइ सङ्गठनका पाँच अनुशासन बताए: व्यक्तिगत निपुणता, मानसिक ढाँचा, साझा दृष्टि, समूह सिकाइ र प्रणालीगत चिन्तन। सिकाइ सङ्गठनका रूपमा विद्यालय भनेको यस्तो विद्यालय हो, जहाँ विद्यार्थी मात्र होइन, शिक्षक, प्रधानाध्यापक र व्यवस्थापन समितिसमेत निरन्तर सिक्छन्, अनुभव साटासाट गर्छन् र परिवर्तनसँग अनुकूलन गर्छन्।

५. अध्यापन अनुमतिपत्र

शिक्षा ऐन, २०२८ अनुसार अध्यापन अनुमतिपत्र प्राप्त नगरी कसैलाई पनि सामुदायिक वा संस्थागत विद्यालयमा शिक्षक नियुक्त गर्न पाइँदैन। अनुमतिपत्र शिक्षक सेवा आयोगले तहगत रूपमा (आधारभूत र माध्यमिक) परीक्षा लिएर प्रदान गर्छ। अनुमतिपत्र प्राप्त गरेपछि मात्र स्थायी शिक्षक पदको खुला प्रतियोगितामा सहभागी हुन सकिन्छ।

औचित्य: (१) अयोग्य व्यक्तिलाई शिक्षण पेसामा प्रवेश गर्न रोक्नु, (२) शिक्षकको न्यूनतम योग्यता र सक्षमता सुनिश्चित गर्नु, (३) शिक्षण पेसालाई चिकित्सा र कानुनजस्तै प्रतिष्ठित पेसा बनाउनु, (४) सबै प्रकारका विद्यालयमा गुणस्तर कायम गर्नु।

६. शिक्षकको आचारसंहिता र जवाफदेहिता

  • समयमै विद्यालय उपस्थित हुने र तोकिएको पाठ्यक्रमअनुसार पूर्ण तयारीसहित पढाउने
  • सबै विद्यार्थीलाई जात, लिङ्ग, धर्म, आर्थिक अवस्थाका आधारमा भेदभाव नगर्ने
  • शारीरिक वा मानसिक दण्ड नदिने; विद्यार्थीको गोपनीयता र मर्यादाको सम्मान गर्ने
  • दल विशेषको राजनीतिक गतिविधिमा संलग्न नहुने; निजी ट्युसनका लागि विद्यार्थीलाई दबाब नदिने
  • अभिभावक र सहकर्मीसँग शिष्ट व्यवहार; विद्यालयको सम्पत्ति र अभिलेखको संरक्षण

जवाफदेहिता भनेको आफ्ना कामको परिणामप्रति विद्यार्थी, अभिभावक, विद्यालय र राज्यसमक्ष उत्तरदायी हुनु हो। विद्यार्थीको सिकाइ उपलब्धि शिक्षकको जवाफदेहिताको मुख्य सूचक हो।

७. निरीक्षण, अनुगमन र पेसागत सहयोग

निरीक्षण (inspection) मा नियम पालना भयो कि भएन भनी जाँच गरिन्छ; सुपरिवेक्षण (supervision) मा शिक्षकलाई सुधारका लागि सहयोग र मार्गदर्शन दिइन्छ; अनुगमन (monitoring) मा कार्यक्रम योजनाअनुसार चलिरहेको छ कि छैन भनेर निरन्तर निगरानी गरिन्छ। आधुनिक शैक्षिक सुपरिवेक्षण नियन्त्रणमुखी नभई सहयोगमुखी हुनुपर्छ। स्थानीय तहको शिक्षा शाखा, स्रोतव्यक्ति र प्रधानाध्यापकले कक्षा अवलोकन, पृष्ठपोषण र नमुना शिक्षण गरेर पेसागत सहयोग दिन्छन्।

अभ्यासका लागि प्रश्न

  1. शिक्षणलाई पेसा भन्न सकिने आधारहरू लेख्नुहोस्।
  2. अध्यापन अनुमतिपत्रको आवश्यकता र औचित्य स्पष्ट पार्नुहोस्।
  3. निरीक्षण र सुपरिवेक्षणबिच भिन्नता छुट्याउनुहोस्।
Concept and need of professional development

Note: Concept and need of professional development

Note

शिक्षक पेसागत विकास सेवाकालभरि शिक्षकको ज्ञान, सीप र धारणामा निरन्तर सुधार गर्ने प्रक्रिया हो।

  • पेसाका विशेषता: विशिष्ट ज्ञान, लामो तयारी, अनुमतिपत्र, आचारसंहिता, पेसागत संगठन।
  • आवश्यकता: ज्ञान र प्रविधिको परिवर्तन, नयाँ पाठ्यक्रम, विद्यार्थीको विविधता।
  • पूर्वसेवाकालीन र सेवाकालीन तालिम दुवै आवश्यक।

उदाहरण: नयाँ पाठ्यक्रम लागु हुँदा पुनर्ताजगी तालिम लिनु पेसागत विकास हो।

अभ्यास प्रश्न: शिक्षणलाई पेसा भन्न सकिने आधारहरू लेख्नुहोस्।

Teacher competencies

Note: Teacher competencies

Note

शिक्षक सक्षमता भनेको शिक्षणका काम प्रभावकारी रूपमा गर्ने ज्ञान, सीप र धारणाको संयोजन हो।

  • विषयवस्तुको ज्ञान र शिक्षणशास्त्रीय ज्ञान।
  • विद्यार्थी बुझ्ने र सिकाइ वातावरण बनाउने क्षमता।
  • मूल्याङ्कन, पृष्ठपोषण र ICT प्रयोग।
  • पेसागत आचरण, सहकार्य र निरन्तर स्वसुधार।

उदाहरण: विषयमा दक्ष भए पनि सिकाउने विधि नजान्ने शिक्षक पूर्ण सक्षम मानिँदैनन्।

अभ्यास प्रश्न: प्रभावकारी शिक्षकका सक्षमता उल्लेख गर्नुहोस्।

Models of professional development

Note: Models of professional development

Note

पेसागत विकासका धेरै विधि र मोडेल छन्; विद्यालयमा आधारित निरन्तर विधि बढी प्रभावकारी मानिन्छन्।

  • तालिम, कार्यशाला र गोष्ठी।
  • साथी कक्षा अवलोकन, mentoring र coaching।
  • पेसागत सिकाइ समुदाय (PLC)।
  • स्वाध्ययन, अनलाइन कोर्स, कार्यमूलक अनुसन्धान र चिन्तनशील डायरी।
  • डोनाल्ड शोन: कार्यका क्रममा र कार्यपछि चिन्तन।

उदाहरण: हरेक शुक्रबार विद्यालयका शिक्षक भेला भई कमजोर विद्यार्थीको सिकाइ समस्यामा छलफल गर्नु PLC हो।

अभ्यास प्रश्न: साथी कक्षा अवलोकनको प्रक्रिया र फाइदा लेख्नुहोस्।

School as a learning organisation

Note: School as a learning organisation

Note

सिकाइ सङ्गठनका रूपमा विद्यालय यस्तो विद्यालय हो, जहाँ सबै सदस्य निरन्तर सिक्छन् र परिवर्तनसँग अनुकूलन गर्छन्।

  • पिटर सेन्ज (१९९०) का पाँच अनुशासन: व्यक्तिगत निपुणता, मानसिक ढाँचा, साझा दृष्टि, समूह सिकाइ, प्रणालीगत चिन्तन।
  • विशेषता: खुला संवाद, सहकार्य, प्रयोग गर्ने स्वतन्त्रता, गल्तीबाट सिक्ने संस्कृति।
  • नेतृत्वले सिकाइ संस्कृतिलाई प्रोत्साहन दिनुपर्छ।

उदाहरण: तालिम लिएर आएका शिक्षकले सहकर्मीलाई विद्यालयमै सिकाउने अभ्यास।

अभ्यास प्रश्न: विद्यालयलाई सिकाइ सङ्गठन बनाउने उपाय लेख्नुहोस्।

Teaching licence

Note: Teaching licence

Note

अध्यापन अनुमतिपत्र शिक्षण पेसामा प्रवेशका लागि न्यूनतम योग्यता र सक्षमता प्रमाणित गर्ने कानुनी प्रमाणपत्र हो।

  • शिक्षा ऐनअनुसार अनुमतिपत्र नलिई शिक्षक नियुक्त गर्न पाइँदैन।
  • शिक्षक सेवा आयोगले तहगत परीक्षा लिई प्रदान गर्छ।
  • खुला प्रतियोगितामा सहभागी हुन सोही तहको अनुमतिपत्र चाहिन्छ।
  • औचित्य: अयोग्यलाई रोक्ने, गुणस्तर कायम गर्ने, पेसाको प्रतिष्ठा बढाउने।

उदाहरण: चिकित्सकलाई चिकित्सा परिषद्को र वकिललाई बार काउन्सिलको अनुमतिपत्र चाहिएजस्तै शिक्षकलाई अध्यापन अनुमतिपत्र चाहिन्छ।

अभ्यास प्रश्न: अध्यापन अनुमतिपत्रको आवश्यकता र औचित्य स्पष्ट पार्नुहोस्।

Teacher ethics and code of conduct

Note: Teacher ethics and code of conduct

Note

आचारसंहिता शिक्षकले पालना गर्नुपर्ने नैतिक र पेसागत व्यवहारको मापदण्ड हो।

  • समयपालन, तयारीसहित शिक्षण, निष्पक्ष व्यवहार।
  • शारीरिक वा मानसिक दण्ड नदिने; विद्यार्थीको गोपनीयता र मर्यादाको सम्मान।
  • निजी ट्युसनका लागि दबाब नदिने; राजनीतिक दलको गतिविधिमा संलग्न नहुने।
  • जवाफदेहिता: विद्यार्थीको सिकाइ उपलब्धिप्रति उत्तरदायी।

उदाहरण: परीक्षाको प्रश्नपत्र आफ्नो ट्युसनका विद्यार्थीलाई चुहाउनु गम्भीर आचरण उल्लङ्घन हो।

अभ्यास प्रश्न: शिक्षकको आचारसंहिता पालना गराउने उपाय लेख्नुहोस्।

Supervision, monitoring and support

Note: Supervision, monitoring and support

Note

निरीक्षणले नियम पालना जाँच्छ, सुपरिवेक्षणले सुधारका लागि सहयोग गर्छ र अनुगमनले योजनाअनुसार काम भइरहेको निरन्तर हेर्छ।

  • आधुनिक सुपरिवेक्षण सहयोगमुखी र लोकतान्त्रिक हुन्छ।
  • क्लिनिकल सुपरिवेक्षण: पूर्वबैठक → कक्षा अवलोकन → विश्लेषण → पश्चबैठक (पृष्ठपोषण)।
  • स्थानीय तहको शिक्षा शाखा, स्रोतव्यक्ति र प्रधानाध्यापकले पेसागत सहयोग दिन्छन्।

उदाहरण: प्रधानाध्यापकले कक्षा अवलोकनपछि "तिमीले राम्रो गरेको" र "सुधार गर्न सकिने" दुवै कुरा एकान्तमा बताउनु।

अभ्यास प्रश्न: निरीक्षण, सुपरिवेक्षण र अनुगमनबिच भिन्नता लेख्नुहोस्।