Skip to content
Teaching License - Lower Secondary Level › Teaching License: General Paper
Classroom Management and Instructional Planning
Chapter overview
Classroom Management and Instructional Planning

Study Note: Classroom Management and Instructional Planning

Note

कक्षाकोठा व्यवस्थापन तथा शैक्षणिक योजना

१. कक्षाकोठा व्यवस्थापनको अवधारणा

कक्षाकोठा व्यवस्थापन भनेको सिकाइका लागि अनुकूल, सुरक्षित र अनुशासित वातावरण बनाउन शिक्षकले गर्ने भौतिक, शैक्षिक र मनोसामाजिक व्यवस्था हो। यसमा भौतिक व्यवस्था (बसाइ, प्रकाश, सामग्री), समय व्यवस्थापन, नियम र दिनचर्या, व्यवहार व्यवस्थापन र सम्बन्ध व्यवस्थापन पर्छन्। राम्रो कक्षा व्यवस्थापन दण्डमा होइन, पूर्वतयारी, स्पष्ट नियम र सकारात्मक सम्बन्धमा आधारित हुन्छ।

उदाहरण: वर्षको सुरुमा विद्यार्थीसँगै छलफल गरेर "कक्षा नियम" बनाउने र भित्तामा टाँस्ने; नियम विद्यार्थी आफैँले बनाएकाले पालना पनि राम्रो हुन्छ।

२. बसाइ व्यवस्थापन र शैक्षिक सामग्री

बसाइ ढाँचाउपयुक्त प्रयोग
पङ्क्तिबद्ध (rows)व्याख्यान, परीक्षा, व्यक्तिगत काम
U आकार / घोडाको नालछलफल, प्रदर्शन; सबैले शिक्षक र एकअर्कालाई देख्न सक्ने
समूह (cluster)समूहकार्य, परियोजना, सहकार्यात्मक सिकाइ
वृत्ताकारकथा वाचन, बहस, परामर्श

होचा, कम सुन्ने वा कम देख्ने विद्यार्थीलाई अगाडि राख्ने; छात्र-छात्रा मिसाएर बसाउने। भित्ते सामग्री (चार्ट, नक्सा, विद्यार्थीका सिर्जना, कक्षा नियम) ले "छापिएको समृद्ध वातावरण" (print-rich environment) बनाउँछ। स्थानीय र कम लागतका सामग्री (ढुङ्गा, सिन्का, पात, बोतल) प्रयोग गर्नु प्रभावकारी हुन्छ।

३. कक्षाकोठा अन्तरक्रिया

  • पूर्वज्ञान परीक्षण: नयाँ पाठअघि विद्यार्थीलाई के थाहा छ भनेर प्रश्न गर्ने।
  • प्रश्नोत्तर: सजिलोदेखि कठिन, बन्द र खुला दुवै प्रकारका प्रश्न। प्रश्न सोधेपछि उत्तरका लागि केही सेकेन्ड प्रतीक्षा समय (wait time) दिने; पहिले प्रश्न सोध्ने, अनि विद्यार्थीको नाम लिने।
  • निर्देशन: छोटो, स्पष्ट र क्रमबद्ध।
  • बुझाइ जाँच: मौखिक प्रश्न, अभ्यास, निकास पर्ची (exit slip)।
  • परामर्श र उपचारात्मक शिक्षण: कमजोर विद्यार्थीलाई थप समय र सहयोग।

नेड फ्ल्यान्डर्सले कक्षाकोठा अन्तरक्रिया विश्लेषण प्रणाली (Flanders Interaction Analysis) विकास गरे, जसमा शिक्षक कुरा, विद्यार्थी कुरा र मौनता/अन्योलसहित १० वटा वर्ग हुन्छन्।

४. शैक्षणिक योजना निर्माणका चरण

योजना शिक्षणको नक्सा हो। सामान्य क्रम: वार्षिक योजना → एकाइ योजना → दैनिक पाठयोजना। दैनिक पाठयोजनाका अंश:

  1. सामान्य विवरण (विषय, कक्षा, एकाइ, पाठ, समय)
  2. विशिष्ट उद्देश्य (व्यवहारगत, मापनयोग्य: "विद्यार्थीले त्रिभुजको क्षेत्रफल निकाल्न सक्नेछन्।")
  3. शैक्षिक सामग्री
  4. शिक्षण-सिकाइ क्रियाकलाप (प्रारम्भ/प्रेरणा, प्रस्तुतीकरण, अभ्यास, सामान्यीकरण)
  5. मूल्याङ्कन
  6. गृहकार्य र शिक्षण पश्चात्को प्रतिबिम्बन

हर्बार्टका पाँच चरण: तयारी, प्रस्तुतीकरण, तुलना/सम्बन्ध, सामान्यीकरण र प्रयोग। विशिष्ट उद्देश्य SMART (Specific, Measurable, Achievable, Relevant, Time-bound) हुनुपर्छ।

५. कक्षामा विविधता व्यवस्थापन

नेपालका कक्षामा फरक भाषा, जात, धर्म, संस्कृति, आर्थिक अवस्था र क्षमताका विद्यार्थी हुन्छन्। शिक्षकले बहुभाषिक शिक्षण (आवश्यक परे घरको भाषामा व्याख्या), सबै संस्कृतिका चाडपर्व र उदाहरणको सम्मान, विभेदीकृत क्रियाकलाप र मिश्रित समूह निर्माण गर्नुपर्छ। कुनै पनि विद्यार्थीलाई जात वा भाषाका आधारमा होच्याउने व्यवहार कदापि स्वीकार्य हुँदैन।

६. सहपाठ्यक्रम र अतिरिक्त क्रियाकलाप

सहपाठ्यक्रम क्रियाकलाप पाठ्यक्रमसँग प्रत्यक्ष जोडिएका हुन्छन् (विज्ञान प्रदर्शनी, हाजिरीजवाफ, वादविवाद, शैक्षिक भ्रमण), जबकि अतिरिक्त क्रियाकलाप पाठ्यक्रमबाहिरका तर सर्वाङ्गीण विकासमा सहयोगी हुन्छन् (खेलकुद, नृत्य, स्काउट, रेडक्रस)। योजना बनाउँदा वार्षिक क्यालेन्डरमा समावेश गर्ने, सबैको सहभागिता सुनिश्चित गर्ने र मूल्याङ्कन गर्ने गर्नुपर्छ।

Concept of classroom management

Note: Concept of classroom management

Note

कक्षाकोठा व्यवस्थापन सिकाइका लागि अनुकूल, सुरक्षित र अनुशासित वातावरण बनाउने शिक्षकको काम हो।

  • भौतिक व्यवस्था, समय, दिनचर्या, नियम, व्यवहार र सम्बन्ध व्यवस्थापन।
  • दण्डभन्दा रोकथाम: पूर्वतयारी, स्पष्ट नियम, सकारात्मक सम्बन्ध।
  • नियम विद्यार्थीसँगै बनाउँदा पालना राम्रो हुन्छ।

उदाहरण: कक्षा सुरु हुनेबित्तिकै "गृहकार्य टेबलमा राख्ने, किताब खोल्ने" दिनचर्याले समय बचाउँछ।

अभ्यास प्रश्न: प्रभावकारी कक्षा व्यवस्थापनका सिद्धान्त लेख्नुहोस्।

Seating, materials and wall display

Note: Seating, materials and wall display

Note

बसाइ व्यवस्थापन र शैक्षिक सामग्रीले कक्षाको अन्तरक्रिया र सिकाइमा प्रत्यक्ष असर पार्छन्।

  • पङ्क्ति: व्याख्यान, परीक्षा; U आकार: छलफल; समूह: सहकार्य; वृत्त: कथा, बहस।
  • कम देख्ने/सुन्ने र होचा विद्यार्थीलाई अगाडि राख्ने।
  • भित्ते सामग्री: चार्ट, नक्सा, विद्यार्थीका सिर्जना (छापिएको समृद्ध वातावरण)।
  • स्थानीय र कम लागतका सामग्रीको प्रयोग।

उदाहरण: भिन्न सिकाउँदा रोटी वा कागज पट्याएर देखाउनु स्थानीय सामग्रीको प्रयोग हो।

अभ्यास प्रश्न: पाठको प्रकृतिअनुसार बसाइ ढाँचा छनोट गर्ने आधार लेख्नुहोस्।

Classroom interaction and questioning

Note: Classroom interaction and questioning

Note

कक्षाकोठा अन्तरक्रियामा शिक्षक-विद्यार्थी र विद्यार्थी-विद्यार्थीबिच सञ्चार हुन्छ।

  • पूर्वज्ञान परीक्षण, प्रश्नोत्तर, निर्देशन, बुझाइ जाँच।
  • प्रश्न सोध्ने तरिका: पहिले प्रश्न, प्रतीक्षा समय, अनि विद्यार्थीको नाम।
  • बन्द प्रश्न (एउटै सही उत्तर) र खुला प्रश्न (धेरै उत्तर सम्भव) दुवै।
  • फ्ल्यान्डर्सको अन्तरक्रिया विश्लेषण: १० वर्ग।

उदाहरण: "पानी किन जम्छ?" खुला प्रश्नले सोचाइ बढाउँछ; "पानी कति डिग्रीमा जम्छ?" बन्द प्रश्न हो।

अभ्यास प्रश्न: प्रभावकारी प्रश्न सोध्ने सीपका विशेषता लेख्नुहोस्।

Steps of lesson planning

Note: Steps of lesson planning

Note

शैक्षणिक योजना शिक्षणको नक्सा हो: वार्षिक → एकाइ → दैनिक पाठयोजना।

  • पाठयोजनाका अंश: सामान्य विवरण, विशिष्ट उद्देश्य, सामग्री, क्रियाकलाप, मूल्याङ्कन, गृहकार्य, प्रतिबिम्बन।
  • विशिष्ट उद्देश्य SMART र व्यवहारगत हुनुपर्छ।
  • हर्बार्टका पाँच चरण: तयारी, प्रस्तुतीकरण, तुलना, सामान्यीकरण, प्रयोग।

उदाहरण: "विद्यार्थीले आयतको क्षेत्रफल निकाल्न सक्नेछन्" मापनयोग्य उद्देश्य हो; "आयत बुझ्नेछन्" होइन।

अभ्यास प्रश्न: कक्षा ७ को कुनै पाठको दैनिक पाठयोजना तयार गर्नुहोस्।

Managing diversity in class

Note: Managing diversity in class

Note

कक्षामा सामाजिक, सांस्कृतिक र भाषिक विविधता व्यवस्थापन गर्नु समावेशी शिक्षणको आधार हो।

  • सबै संस्कृति र चाडपर्वको सम्मान; उदाहरणमा विविधता।
  • बहुभाषिक शिक्षण: आवश्यकताअनुसार घरको भाषामा व्याख्या।
  • मिश्रित समूह र विभेदीकृत क्रियाकलाप।
  • जात, भाषा वा धर्मका आधारमा होच्याउने व्यवहार शून्य सहनशीलता।

उदाहरण: चाडपर्वको पाठमा दसैँसँगै ल्होसार, छठ, इद र क्रिसमसका उदाहरण पनि समेट्नु।

अभ्यास प्रश्न: बहुभाषिक कक्षामा शिक्षणका रणनीति लेख्नुहोस्।

Co-curricular and extracurricular activities

Note: Co-curricular and extracurricular activities

Note

सहपाठ्यक्रम क्रियाकलाप पाठ्यक्रमसँग जोडिएका र अतिरिक्त क्रियाकलाप सर्वाङ्गीण विकासका लागि गरिने क्रियाकलाप हुन्।

  • सहपाठ्यक्रम: विज्ञान प्रदर्शनी, हाजिरीजवाफ, वादविवाद, शैक्षिक भ्रमण।
  • अतिरिक्त: खेलकुद, नृत्य, सङ्गीत, स्काउट, रेडक्रस।
  • योजना: वार्षिक क्यालेन्डरमा समावेश, सबैको सहभागिता, मूल्याङ्कन।

उदाहरण: शुक्रबार अन्तिम घण्टी पालैपालो क्लबका क्रियाकलापका लागि छुट्याउनु।

अभ्यास प्रश्न: सहपाठ्यक्रम क्रियाकलापको शैक्षिक महत्त्व लेख्नुहोस्।