Study Note: Student Assessment
Noteविद्यार्थी मूल्याङ्कन
१. मापन, परीक्षण र मूल्याङ्कन
- मापन (measurement): कुनै गुणलाई सङ्ख्यामा व्यक्त गर्नु (जस्तै: ७५ अङ्क)। यो परिमाणात्मक हुन्छ।
- परीक्षण (test): मापन गर्ने साधन (प्रश्नपत्र, अवलोकन फारम)।
- मूल्याङ्कन (evaluation): मापनको नतिजामा मूल्य-निर्णय गर्नु (जस्तै: "७५ अङ्क राम्रो उपलब्धि हो")। यो परिमाणात्मक र गुणात्मक दुवै हुन्छ। सूत्रमा: मूल्याङ्कन = मापन + मूल्य-निर्णय।
उद्देश्य: सिकाइ उपलब्धि थाहा पाउने, सिकाइ कठिनाइ पहिचान, पृष्ठपोषण, शिक्षण विधि सुधार, कक्षोन्नति र प्रमाणीकरण, अभिभावकलाई जानकारी तथा पाठ्यक्रमको प्रभावकारिता जाँच।
सिकाइका लागि मूल्याङ्कन (assessment for learning, सिकाइ सुधार), सिकाइको मूल्याङ्कन (assessment of learning, उपलब्धि प्रमाणीकरण) र सिकाइका रूपमा मूल्याङ्कन (assessment as learning, विद्यार्थीको आत्ममूल्याङ्कन) तीन आधुनिक अवधारणा हुन्।
२. निर्माणात्मक र निर्णयात्मक मूल्याङ्कन
माइकल स्क्रिभेन (१९६७) ले यी दुई शब्दावली प्रयोग गरे।
| आधार | निर्माणात्मक (Formative) | निर्णयात्मक (Summative) |
|---|---|---|
| समय | शिक्षणको क्रममा निरन्तर | एकाइ, सत्र वा वर्षको अन्त्यमा |
| उद्देश्य | सिकाइ सुधार र पृष्ठपोषण | उपलब्धि निर्धारण, ग्रेड, प्रमाणपत्र |
| साधन | प्रश्नोत्तर, कक्षाकार्य, गृहकार्य, अवलोकन, परियोजना | वार्षिक परीक्षा, SEE, बोर्ड परीक्षा |
यसबाहेक नैदानिक मूल्याङ्कन ले सिकाइ कठिनाइको कारण पत्ता लगाउँछ र स्थापनात्मक (placement) मूल्याङ्कन ले विद्यार्थीलाई उपयुक्त कक्षा वा समूहमा राख्न मद्दत गर्छ। मापदण्डका आधारमा मानक सन्दर्भित (norm-referenced) परीक्षणले विद्यार्थीलाई अरूसँग तुलना गर्छ भने कसौटी सन्दर्भित (criterion-referenced) परीक्षणले पूर्वनिर्धारित मापदण्डसँग।
३. शिक्षक निर्मित र प्रमापीकृत परीक्षण
शिक्षक निर्मित परीक्षण कक्षाको आवश्यकताअनुसार शिक्षक आफैँले बनाउँछन्। प्रमापीकृत (standardised) परीक्षण विज्ञहरूले प्रयोग-परीक्षणपछि वैधता, विश्वसनीयता र मानक (norm) निर्धारण गरेर तयार पार्छन् र एकै किसिमले प्रशासन गरिन्छ।
प्रश्नका प्रकार: वस्तुगत (बहुवैकल्पिक, ठिक/बेठिक, जोडा मिलाउने, खाली ठाउँ), छोटो उत्तरात्मक र लामो उत्तरात्मक (निबन्धात्मक)। बहुवैकल्पिक प्रश्नको प्रश्न भाग stem, सही उत्तर key र गलत विकल्प distractors कहलाउँछन्।
४. विशिष्टीकरण तालिका (Specification grid)
विशिष्टीकरण तालिका प्रश्नपत्रको "नक्सा" हो। यसले कुन एकाइबाट, कुन संज्ञानात्मक तहमा (ज्ञान, बोध, प्रयोग, उच्च दक्षता), कुन प्रकारका कति प्रश्न र कति अङ्कका प्रश्न सोध्ने भन्ने तोक्छ। यसले प्रश्नपत्रको विषयवस्तु वैधता बढाउँछ र हरेक वर्ष प्रश्नपत्र सन्तुलित बनाउँछ।
| एकाइ | ज्ञान | बोध | प्रयोग | उच्च दक्षता | जम्मा |
|---|---|---|---|---|---|
| भिन्न | ४ | ४ | ६ | २ | १६ |
| प्रतिशत | ३ | ४ | ६ | ४ | १७ |
| ज्यामिति | ३ | ४ | ६ | ४ | १७ |
| जम्मा | १० | १२ | १८ | १० | ५० |
ब्लुमको वर्गीकरण: बेन्जामिन ब्लुम (१९५६) ले संज्ञानात्मक क्षेत्रका छ तह दिए: ज्ञान, बोध, प्रयोग, विश्लेषण, संश्लेषण, मूल्याङ्कन। एन्डरसन र क्र्याथवोल (२००१) को परिमार्जित रूप: सम्झनु, बुझ्नु, प्रयोग गर्नु, विश्लेषण गर्नु, मूल्याङ्कन गर्नु, सिर्जना गर्नु। अन्य दुई क्षेत्र: भावनात्मक (affective) र मनोक्रियात्मक (psychomotor)।
५. अक्षराङ्कन पद्धति (Letter grading)
अङ्कको सट्टा अक्षर र ग्रेड पोइन्टमा उपलब्धि जनाउने पद्धति। राष्ट्रिय परीक्षा बोर्डले माध्यमिक तहमा प्रयोग गर्ने संशोधित ढाँचा:
| प्राप्ताङ्क (%) | ग्रेड | ग्रेड पोइन्ट | विवरण |
|---|---|---|---|
| ९० र माथि | A+ | ४.० | उत्कृष्ट (Outstanding) |
| ८०–९० भन्दा कम | A | ३.६ | अति उत्तम (Excellent) |
| ७०–८० भन्दा कम | B+ | ३.२ | उत्तम (Very good) |
| ६०–७० भन्दा कम | B | २.८ | राम्रो (Good) |
| ५०–६० भन्दा कम | C+ | २.४ | सन्तोषजनक (Satisfactory) |
| ४०–५० भन्दा कम | C | २.० | स्वीकार्य (Acceptable) |
| ३५–४० भन्दा कम | D | १.६ | आधारभूत (Basic) |
| ३५ भन्दा कम | NG | – | ग्रेड नदिइएको (Not graded) |
फाइदा: सानो अङ्कको फरकले हुने अनावश्यक प्रतिस्पर्धा र "फेल" को मानसिक दबाब घट्छ। समस्या: समाज र अभिभावकमा बुझाइको कमी, भर्ना र छनोटमा कठिनाइ। नियम परिवर्तन हुन सक्ने भएकाले परीक्षाअघि बोर्डको पछिल्लो निर्देशिका हेर्नुहोस्।
६. निरन्तर विद्यार्थी मूल्याङ्कन प्रणाली (CAS)
शिक्षणको क्रममा विद्यार्थीको सिकाइ निरन्तर अवलोकन, अभिलेखन र पृष्ठपोषण गरी सुधार गर्ने प्रणाली। साधन: पोर्टफोलियो, कार्य सञ्चयिका, रुब्रिक, जाँचसूची (checklist), श्रेणीमापन (rating scale), घटनावृत्त (anecdotal record), परियोजना, कक्षा सहभागिता। आधारभूत तहमा विशेष रूपमा प्रयोग गरिन्छ; "फेल" गराउनुभन्दा उपचारात्मक सहयोगबाट सबैलाई सिकाइमा पुर्याउनु यसको मर्म हो।
७. वैधता, विश्वसनीयता र नतिजा विश्लेषण
- वैधता (validity): परीक्षणले जे मापन गर्नुपर्ने हो, त्यही मापन गर्नु। प्रकार: विषयवस्तु, रचना (construct), कसौटी (समवर्ती र भविष्यसूचक) र आभासी (face) वैधता।
- विश्वसनीयता (reliability): नतिजामा स्थिरता र एकरूपता। विधि: परीक्षण-पुनर्परीक्षण, समानान्तर फारम, अर्धविच्छेद (split-half), परीक्षकबिचको सहमति। विश्वसनीय नभएको परीक्षण वैध हुन सक्दैन, तर विश्वसनीय परीक्षण वैध नहुन पनि सक्छ।
- वस्तुनिष्ठता र व्यावहारिकता राम्रो परीक्षणका अन्य गुण हुन्।
प्रश्न विश्लेषण:
कठिनाइ सूचकाङ्क $P = \frac{R}{N} \times 100$, जहाँ R = सही उत्तर दिने सङ्ख्या, N = जम्मा विद्यार्थी। P जति ठुलो, प्रश्न त्यति सजिलो। सामान्यतः ३०–७० प्रतिशतबिचको P उपयुक्त मानिन्छ।
विभेदक सूचकाङ्क $D = \frac{R_U - R_L}{N/2}$, जहाँ $R_U$ र $R_L$ क्रमशः माथिल्लो र तल्लो समूहमा सही उत्तर दिने सङ्ख्या हुन्। D ०.३ वा सोभन्दा बढी भए प्रश्नले राम्रोसँग विभेद गर्छ।
उदाहरण: ४० विद्यार्थीमध्ये २४ ले सही उत्तर दिए। P = २४ ÷ ४० × १०० = ६०%। माथिल्लो २० मध्ये १६ र तल्लो २० मध्ये ८ ले सही उत्तर दिए भने D = (१६ − ८) ÷ २० = ०.४; यो राम्रो प्रश्न हो।