Skip to content
Teaching License - Lower Secondary Level › Teaching License: General Paper
School and Community Relations
Chapter overview
School and Community Relations

Study Note: School and Community Relations

Note

विद्यालय समुदाय सम्बन्ध

१. समाजको उपप्रणालीका रूपमा विद्यालय

समाज एउटा ठुलो प्रणाली हो, जसका परिवार, धर्म, अर्थ, राजनीति र शिक्षा उपप्रणाली हुन्। विद्यालय समाजले नै स्थापना गरेको, समाजकै स्रोतबाट चल्ने र समाजका लागि नागरिक तयार गर्ने संस्था हो। त्यसैले विद्यालयलाई "समाजको लघु रूप" पनि भनिन्छ। विद्यालयले समाजबाट विद्यार्थी, स्रोत र मूल्यमान्यता लिन्छ (input), शिक्षण-सिकाइ गर्छ (process) र शिक्षित नागरिक फर्काउँछ (output)।

२. विद्यालय-समुदाय सम्बन्ध

विद्यालय र समुदायबिचको सम्बन्ध दुईतर्फी हुन्छ। समुदायले विद्यालयलाई जग्गा, भवन, श्रम, आर्थिक सहयोग, स्थानीय ज्ञान र अनुगमन दिन्छ; विद्यालयले समुदायलाई शिक्षित जनशक्ति, चेतना, सांस्कृतिक संरक्षण र सामाजिक रूपान्तरण दिन्छ।

सम्बन्ध सुदृढ गर्ने उपाय: अभिभावक भेला, शिक्षक-अभिभावक सङ्घ, खुला दिवस, वार्षिकोत्सव, घरभेट, स्थानीय विज्ञलाई कक्षामा आमन्त्रण, समुदायका समस्यामा आधारित परियोजना कार्य र विद्यालयको सूचना सार्वजनिक गर्ने।

अभिभावकको दायित्व: बालबालिकालाई नियमित विद्यालय पठाउने, गृहकार्य र प्रगतिको निगरानी गर्ने, अभिभावक भेलामा सहभागी हुने र विद्यालयको व्यवस्थापनमा रचनात्मक सुझाव दिने।

३. विद्यालय सुधार योजना र स्थानीय शिक्षा योजना

विद्यालय सुधार योजना (SIP) विद्यालयको वर्तमान अवस्था विश्लेषण गरी सुधारका लक्ष्य, क्रियाकलाप, जिम्मेवारी, समय र बजेट तोकिएको बहुवर्षीय योजना हो। यसलाई प्रधानाध्यापकको नेतृत्वमा शिक्षक, विद्यार्थी, अभिभावक र विद्यालय व्यवस्थापन समितिको सहभागितामा बनाइन्छ र व्यवस्थापन समितिले स्वीकृत गर्छ।

निर्माणका चरण: (१) तयारी र टोली गठन, (२) तथ्याङ्क सङ्कलन र अवस्था विश्लेषण (SWOT), (३) प्राथमिकता निर्धारण, (४) लक्ष्य र क्रियाकलाप तय, (५) स्रोत र बजेट अनुमान, (६) स्वीकृति र कार्यान्वयन, (७) अनुगमन र मूल्याङ्कन।

गाउँपालिका/नगरपालिकाले सबै विद्यालयका योजनालाई समेटेर स्थानीय शिक्षा योजना बनाउँछ, जसले स्थानीय तहको शैक्षिक प्राथमिकता र लगानी निर्धारण गर्छ।

४. स्रोत पहिचान, परिचालन र बजेट व्यवस्थापन

विद्यालयका स्रोत: मानवीय (शिक्षक, कर्मचारी, स्वयंसेवक, अभिभावक), भौतिक (भवन, फर्निचर, खेलमैदान), आर्थिक (सरकारी अनुदान, स्थानीय तहको बजेट, चन्दा, आन्तरिक आम्दानी) र सूचनात्मक/प्राकृतिक स्रोत। बजेट व्यवस्थापनमा वार्षिक बजेट तर्जुमा, स्वीकृति, नियमअनुसार खर्च, लेखा राख्ने, लेखापरीक्षण र सार्वजनिकीकरण गरिन्छ।

५. नागरिक समाज र शिक्षक पेसागत संगठन

गैरसरकारी संस्था, सामाजिक संस्था, आमा समूह, युवा क्लब र सञ्चारमाध्यमले भर्ना अभियान, छात्रवृत्ति, पूर्वाधार निर्माण, चेतना र निगरानीमा योगदान दिन्छन्। शिक्षकका पेसागत संगठनले शिक्षकको हकहित संरक्षणसँगै पेसागत आचरण, क्षमता विकास, अनुसन्धान र नीति निर्माणमा सुझाव दिने भूमिका खेल्छन्।

६. सामाजिक परीक्षण र सार्वजनिक सुनुवाइ

सामाजिक परीक्षण (Social audit) भनेको विद्यालयले गरेका शैक्षिक, भौतिक र आर्थिक क्रियाकलापको जानकारी सरोकारवालासमक्ष प्रस्तुत गरी उनीहरूबाटै मूल्याङ्कन गराउने प्रक्रिया हो। यसको मूल उद्देश्य पारदर्शिता र जवाफदेहिता हो। शिक्षा नियमावलीअनुसार विद्यालयले हरेक वर्ष सामाजिक परीक्षण गर्नुपर्छ, जुन अभिभावक भेलामा प्रस्तुत गरिन्छ।

सार्वजनिक सुनुवाइ: सेवाग्राही र सरोकारवालाले विद्यालयको सेवाबारे खुला रूपमा प्रश्न, गुनासो र सुझाव राख्ने र विद्यालयले जवाफ दिने कार्यक्रम।

आधारसामाजिक परीक्षणलेखापरीक्षण
गर्नेसरोकारवाला/समुदायदर्तावाल लेखापरीक्षक
क्षेत्रशैक्षिक, भौतिक, आर्थिक सबै पक्षमुख्यतः आर्थिक कारोबार
उद्देश्यपारदर्शिता, सहभागिता, सामाजिक जवाफदेहिताआर्थिक अनुशासन र नियमितता

अभ्यासका लागि प्रश्न

  1. विद्यालयलाई समाजको उपप्रणाली किन भनिन्छ?
  2. विद्यालय सुधार योजना निर्माणका चरणहरू उल्लेख गर्नुहोस्।
  3. सामाजिक परीक्षण र लेखापरीक्षणबिच तीन भिन्नता लेख्नुहोस्।
School as a sub-system of society

Note: School as a sub-system of society

Note

विद्यालय समाजको उपप्रणाली हो: यसले समाजबाट आगत लिन्छ, शिक्षण-सिकाइ गर्छ र शिक्षित नागरिक समाजलाई फर्काउँछ।

  • आगत: विद्यार्थी, शिक्षक, स्रोत, मूल्यमान्यता।
  • प्रक्रिया: शिक्षण, सिकाइ, व्यवस्थापन।
  • प्रतिफल: ज्ञान, सीप, धारणा भएका नागरिक।
  • विद्यालयलाई "समाजको लघु रूप" भनिन्छ।

उदाहरण: गाउँका कृषक परिवारका बालबालिकालाई कृषि विज्ञानका व्यावहारिक पाठ पढाउनु समाजको आवश्यकता सम्बोधन गर्नु हो।

अभ्यास प्रश्न: विद्यालयलाई समाजको उपप्रणाली किन भनिन्छ? प्रणाली सिद्धान्तका आधारमा लेख्नुहोस्।

School-community relations and parents

Note: School-community relations and parents

Note

विद्यालय र समुदायको सम्बन्ध दुईतर्फी र पारस्परिक लाभको हुन्छ।

  • समुदायबाट: जग्गा, श्रम, आर्थिक सहयोग, स्थानीय ज्ञान, अनुगमन।
  • विद्यालयबाट: शिक्षित जनशक्ति, चेतना, सांस्कृतिक संरक्षण।
  • माध्यम: अभिभावक भेला, शिक्षक-अभिभावक सङ्घ, खुला दिवस, घरभेट।
  • अभिभावकको दायित्व: नियमित विद्यालय पठाउने, घरमा पढ्ने वातावरण, प्रगतिको निगरानी।

उदाहरण: कक्षा ५ का शिक्षकले महिनामा एकपटक अभिभावकलाई बोलाएर बच्चाको कार्यसञ्चयिका देखाउने।

अभ्यास प्रश्न: विद्यालय-समुदाय सम्बन्ध सुदृढ गर्ने उपाय लेख्नुहोस्।

School improvement plan and local education plan

Note: School improvement plan and local education plan

Note

विद्यालय सुधार योजना विद्यालयको अवस्था विश्लेषण गरी सुधारका लक्ष्य, क्रियाकलाप, जिम्मेवारी र बजेट तोक्ने बहुवर्षीय योजना हो।

  • प्रधानाध्यापकको नेतृत्वमा सरोकारवालाको सहभागितामा बनाइन्छ।
  • विद्यालय व्यवस्थापन समितिले स्वीकृत गर्छ।
  • चरण: तयारी, अवस्था विश्लेषण (SWOT), प्राथमिकता, लक्ष्य र क्रियाकलाप, बजेट, कार्यान्वयन, अनुगमन।
  • सबै विद्यालयका योजना समेटेर स्थानीय तहले स्थानीय शिक्षा योजना बनाउँछ।

उदाहरण: SWOT मा "कक्षा ३ का ४०% विद्यार्थीले धाराप्रवाह पढ्न नसक्नु" दुर्बल पक्ष भए योजनामा पठन अभियान राखिन्छ।

अभ्यास प्रश्न: विद्यालय सुधार योजना निर्माणका चरण उल्लेख गर्नुहोस्।

Resource mobilisation and budget

Note: Resource mobilisation and budget

Note

विद्यालयले मानवीय, भौतिक, आर्थिक र सूचनात्मक स्रोत पहिचान, सङ्कलन र परिचालन गर्छ।

  • मानवीय: शिक्षक, कर्मचारी, स्वयंसेवक, अभिभावक।
  • भौतिक: भवन, फर्निचर, खेलमैदान, प्रयोगशाला।
  • आर्थिक: सरकारी अनुदान, स्थानीय तहको बजेट, चन्दा, आन्तरिक आम्दानी।
  • बजेट व्यवस्थापन: तर्जुमा, स्वीकृति, नियमअनुसार खर्च, लेखा, लेखापरीक्षण, सार्वजनिकीकरण।

उदाहरण: पुस्तकालयका लागि स्थानीय पुस्तक दान अभियान चलाउनु सामुदायिक स्रोत परिचालन हो।

अभ्यास प्रश्न: विद्यालयको आर्थिक पारदर्शिता कायम गर्ने उपाय लेख्नुहोस्।

Civil society and teacher organisations

Note: Civil society and teacher organisations

Note

नागरिक समाज र शिक्षकका पेसागत संगठनले विद्यालय शिक्षामा सहयोगी र निगरानीकर्ताको भूमिका खेल्छन्।

  • गैरसरकारी संस्था: भर्ना अभियान, छात्रवृत्ति, पूर्वाधार, चेतना।
  • आमा समूह, युवा क्लब, सञ्चारमाध्यम: निगरानी र जनचेतना।
  • शिक्षक संगठन: हकहित संरक्षण, पेसागत आचरण, क्षमता विकास, नीतिगत सुझाव।

उदाहरण: स्थानीय युवा क्लबले "विद्यालय नजाने बालबालिका" खोजेर भर्ना गराउन सहयोग गर्नु।

अभ्यास प्रश्न: विद्यालय शिक्षामा नागरिक समाजको भूमिका लेख्नुहोस्।

Social audit and public hearing

Note: Social audit and public hearing

Note

सामाजिक परीक्षण विद्यालयका क्रियाकलाप सरोकारवालासमक्ष प्रस्तुत गरी मूल्याङ्कन गराउने प्रक्रिया हो; सार्वजनिक सुनुवाइमा सेवाग्राहीले खुला रूपमा प्रश्न राख्छन्।

  • उद्देश्य: पारदर्शिता, जवाफदेहिता, सहभागिता।
  • शिक्षा नियमावलीअनुसार वार्षिक रूपमा गरिन्छ।
  • शैक्षिक, भौतिक र आर्थिक तीनै पक्ष समेटिन्छ।
  • लेखापरीक्षण मुख्यतः आर्थिक कारोबारको हुन्छ र दर्तावाल लेखापरीक्षकले गर्छन्।

उदाहरण: सामाजिक परीक्षणमा विद्यार्थी उपस्थिति, नतिजा, शिक्षकको नियमितता र खर्चको विवरण अभिभावक भेलामा पढेर सुनाइन्छ।

अभ्यास प्रश्न: सामाजिक परीक्षणका चरण र महत्त्व लेख्नुहोस्।