Skip to content
Teaching License - Lower Secondary Level › Teaching License: General Paper
Learning and Child Psychology
Chapter overview
Learning and Child Psychology

Study Note: Learning and Child Psychology

Note

सिकाइ र बाल मनोविज्ञान

१. सिकाइको अवधारणा

परिभाषा: अनुभव, अभ्यास वा तालिमका कारण व्यक्तिको व्यवहारमा आउने तुलनात्मक रूपमा स्थायी परिवर्तन नै सिकाइ हो। थकान, औषधि वा परिपक्वताले मात्र ल्याएको परिवर्तनलाई सिकाइ मानिँदैन।

प्रकृति: सिकाइ निरन्तर र जीवनपर्यन्त चल्ने प्रक्रिया हो; यो उद्देश्यमूलक हुन्छ; ज्ञान, सीप र धारणा तीनै पक्षमा हुन्छ; सकारात्मक वा नकारात्मक दुवै हुन सक्छ; र वातावरणसँगको अन्तरक्रियाबाट हुन्छ।

२. व्यवहारवाद (Behaviourism)

व्यवहारवादले सिकाइलाई उद्दीपन (Stimulus) र प्रतिक्रिया (Response) बिचको सम्बन्ध मान्छ। मनभित्र के भयो भन्दा देखिने व्यवहारमा जोड दिन्छ।

मनोवैज्ञानिकसिद्धान्तमुख्य कुरा र कक्षामा प्रयोग
इभान पाभलभशास्त्रीय अनुबन्धनकुकुरमा घण्टी र खानाको प्रयोग; तटस्थ उद्दीपनलाई प्राकृतिक उद्दीपनसँग जोडेर नयाँ प्रतिक्रिया। कक्षामा: घण्टी बजेपछि विद्यार्थी शान्त हुने बानी।
ई. एल. थर्नडाइकप्रयास र त्रुटि (सम्बन्धवाद)बिरालोको प्रयोग; तयारीको नियम, अभ्यासको नियम र प्रभावको नियम।
बी. एफ. स्किनरक्रियाप्रसूत अनुबन्धनमुसा र परेवाको प्रयोग (स्किनर बक्स); पुनर्बलनले व्यवहार दोहोरिने सम्भावना बढाउँछ। कार्यक्रमिक शिक्षणको आधार।

पुनर्बलन: सकारात्मक पुनर्बलन (मनपर्ने कुरा थप्ने: प्रशंसा, पुरस्कार) र नकारात्मक पुनर्बलन (नमनपर्ने कुरा हटाउने) दुवैले व्यवहार बढाउँछन्। दण्डले भने व्यवहार घटाउँछ। यो फरक परीक्षामा प्रायः सोधिन्छ।

३. संज्ञानवाद र निर्माणवाद

संज्ञानवादले सिकाइलाई मस्तिष्कभित्र हुने बुझाइ, स्मरण, तर्क र अन्तर्दृष्टिको प्रक्रिया मान्छ। कोहलरको चिम्पान्जी प्रयोगबाट अन्तर्दृष्टि (Insight) सिद्धान्त आयो। जीन पियाजे ले बालबालिकाले आफ्नो ज्ञान आफैँ निर्माण गर्छन् भन्ने निर्माणवादी विचार दिए। उनका अनुसार ज्ञान निर्माण आत्मसात्करण (assimilation), समायोजन (accommodation) र सन्तुलन (equilibration) बाट हुन्छ।

पियाजेका संज्ञानात्मक विकासका चार चरण
चरणउमेरविशेषता
संवेदी-गतिकजन्मदेखि २ वर्षइन्द्रिय र चालबाट सिक्ने; वस्तु स्थायित्व (object permanence) विकास
पूर्वसञ्चालनात्मक२–७ वर्षभाषा र प्रतीकको विकास; आत्मकेन्द्रितता; संरक्षण (conservation) बुझ्न नसक्ने
मूर्त सञ्चालनात्मक७–११ वर्षमूर्त वस्तुमा तार्किक सोच; संरक्षण र वर्गीकरण बुझ्ने
औपचारिक सञ्चालनात्मक११ वर्षभन्दा माथिअमूर्त, परिकल्पनात्मक र वैज्ञानिक तर्क

जेरोम ब्रुनरले अन्वेषण (Discovery) सिकाइ र चक्रीय (Spiral) पाठ्यक्रम को अवधारणा दिए। डेभिड अजुबेलले अर्थपूर्ण सिकाइ र अग्रिम सङ्गठक (Advance organizer) को कुरा गरे।

४. सामाजिक निर्माणवाद

लेभ भाइगोत्स्की ले सिकाइ सामाजिक अन्तरक्रिया र भाषाबाट हुन्छ भने। उनको निकटतम विकास क्षेत्र (Zone of Proximal Development, ZPD) भनेको बालकले एक्लै गर्न सक्ने काम र सक्षम व्यक्तिको सहयोगमा गर्न सक्ने कामबिचको दूरी हो। यस क्षेत्रमा शिक्षक वा साथीले दिने अस्थायी सहयोगलाई ढाँचा सहयोग (Scaffolding) भनिन्छ।

अल्बर्ट बान्डुरा को सामाजिक सिकाइ सिद्धान्तअनुसार बालबालिकाले अरूको व्यवहार अवलोकन र अनुकरण गरेर सिक्छन् (बोबो डल प्रयोग)। अवलोकनात्मक सिकाइका चार चरण: ध्यान, धारण, पुनरुत्पादन र अभिप्रेरणा।

कक्षामा उदाहरण: भिन्नको जोड सिकाउँदा शिक्षकले पहिले चित्र र उदाहरण देखाउँछन्, त्यसपछि समूहमा अभ्यास गराउँछन् र अन्तमा विद्यार्थीलाई एक्लै गर्न दिन्छन्। सहयोग क्रमशः घटाउनु scaffolding हो।

५. बाल विकास र किशोरावस्था

विकास शारीरिक, मानसिक, संवेगात्मक, सामाजिक र नैतिक पक्षमा हुन्छ। विकास निरन्तर हुन्छ, निश्चित क्रममा हुन्छ (शिरदेखि खुट्टातर्फ र केन्द्रदेखि बाहिरतर्फ), तर प्रत्येकको गति फरक हुन्छ।

  • एरिक एरिक्सन: आठ चरणको मनोसामाजिक विकास; किशोरावस्थाको चुनौती "पहिचान बनाम भूमिका भ्रम"।
  • लरेन्स कोलबर्ग: नैतिक विकासका तीन तह (पूर्वपरम्परागत, परम्परागत, उत्तरपरम्परागत), छ चरण।
  • किशोरावस्था (करिब १२–१८ वर्ष): तीव्र शारीरिक परिवर्तन, पहिचानको खोजी, साथीसमूहको प्रभाव, संवेगात्मक अस्थिरता र स्वतन्त्रताको चाहना। शिक्षकले सम्मानजनक संवाद, परामर्श, जिम्मेवारी र यौन तथा प्रजनन स्वास्थ्य शिक्षा दिनुपर्छ।

६. सिकाइलाई प्रभाव पार्ने तत्त्व

  • अभिप्रेरणा: आन्तरिक (जिज्ञासा, आनन्द) र बाह्य (पुरस्कार, अङ्क)। मास्लोको आवश्यकताको पदानुक्रम: शारीरिक → सुरक्षा → माया र अपनत्व → सम्मान → आत्मसिद्धि।
  • अभ्यास र पुनर्बलन: नियमित अभ्यासले सिकाइ स्थायी बनाउँछ।
  • स्मरण र विस्मरण: एबिङहसको विस्मरण वक्ररेखाअनुसार सिकेको कुरा सुरुमा छिटो बिर्सिन्छ; दोहोर्‍याइ (spaced revision) ले बिर्सने दर घटाउँछ।
  • सिकाइ स्थानान्तरण: एउटा परिस्थितिमा सिकेको कुराले अर्कोमा पार्ने प्रभाव: सकारात्मक, नकारात्मक वा शून्य। जस्तै: साइकल चलाउन जान्नेलाई मोटरसाइकल सिक्न सजिलो हुनु सकारात्मक स्थानान्तरण।
  • कुण्ठा र समायोजन: लक्ष्यमा पुग्न अवरोध हुँदा कुण्ठा हुन्छ; परामर्श, सहयोग र यथार्थ लक्ष्यले समायोजनमा मद्दत गर्छ।

७. वैयक्तिक भिन्नता र विशेष आवश्यकता

बुद्धि, रुचि, अभिक्षमता, व्यक्तित्व, गति र सिकाइ शैलीमा प्रत्येक विद्यार्थी फरक हुन्छन्। बुद्धिलब्धि (IQ) = मानसिक उमेर ÷ वास्तविक उमेर × १००। हावर्ड गार्डनरले बहुबौद्धिकता (भाषिक, तार्किक-गणितीय, स्थानिक, सङ्गीतात्मक, शारीरिक-गतिक, अन्तरवैयक्तिक, अन्तःवैयक्तिक, प्राकृतिक) को सिद्धान्त दिए। शिक्षकले विभेदीकृत शिक्षण, समूह कार्य, थप चुनौती र उपचारात्मक सहयोगमार्फत वैयक्तिक भिन्नता सम्बोधन गर्नुपर्छ। सिकाइ असक्षमता (जस्तै: पढ्न कठिनाइ डिस्लेक्सिया, गणितमा कठिनाइ डिस्क्याल्कुलिया), ध्यान अभाव तथा अतिक्रियाशीलता र प्रतिभाशाली बालबालिकाको पहिचान गरी आवश्यक सहयोग गर्नुपर्छ।

अभ्यासका लागि प्रश्न

  1. स्किनरको क्रियाप्रसूत अनुबन्धनको शैक्षिक महत्त्व लेख्नुहोस्।
  2. पियाजे र भाइगोत्स्कीको सिद्धान्तबिच तुलना गर्नुहोस्।
  3. एक जना विद्यार्थीको मानसिक उमेर १२ वर्ष र वास्तविक उमेर १० वर्ष छ भने उसको IQ कति हुन्छ? (उत्तर: १२०)
Concept and nature of learning

Note: Concept and nature of learning

Note

सिकाइ अनुभव, अभ्यास वा तालिमबाट व्यवहारमा आउने तुलनात्मक रूपमा स्थायी परिवर्तन हो।

  • सिकाइ निरन्तर, उद्देश्यमूलक र जीवनपर्यन्त हुन्छ।
  • यो ज्ञान (संज्ञानात्मक), सीप (मनोक्रियात्मक) र धारणा (भावनात्मक) तीनै पक्षमा हुन्छ।
  • परिपक्वता, थकान वा औषधिले ल्याएको परिवर्तन सिकाइ होइन।
  • सिकाइ सकारात्मक वा नकारात्मक दुवै हुन सक्छ।

उदाहरण: साइकल चलाउन सिक्नु अभ्यासबाट आएको स्थायी परिवर्तन हो; उचाइ बढ्नु परिपक्वता हो।

अभ्यास प्रश्न: सिकाइ र परिपक्वताबिच भिन्नता छुट्याउनुहोस्।

Behaviourism

Note: Behaviourism

Note

व्यवहारवादले सिकाइलाई उद्दीपन र प्रतिक्रियाबिचको सम्बन्ध मान्छ।

  • पाभलभ: शास्त्रीय अनुबन्धन (घण्टी र खाना)।
  • थर्नडाइक: प्रयास र त्रुटि; तयारी, अभ्यास र प्रभावका नियम।
  • स्किनर: क्रियाप्रसूत अनुबन्धन; पुनर्बलन, कार्यक्रमिक शिक्षण।
  • कक्षामा: प्रशंसा, तत्काल पृष्ठपोषण, अभ्यास र दोहोर्‍याइ।

उदाहरण: सही उत्तर दिने विद्यार्थीलाई तुरुन्त प्रशंसा गर्दा उसले फेरि प्रयास गर्छ: सकारात्मक पुनर्बलन।

अभ्यास प्रश्न: स्किनरको सिद्धान्तको कक्षाकोठामा प्रयोग लेख्नुहोस्।

Cognitivism and constructivism

Note: Cognitivism and constructivism

Note

संज्ञानवादले सिकाइलाई मस्तिष्कभित्रको बुझाइ र अन्तर्दृष्टिको प्रक्रिया मान्छ; निर्माणवादअनुसार सिकारु आफैँ ज्ञान निर्माण गर्छन्।

  • कोहलर: अन्तर्दृष्टि सिद्धान्त (चिम्पान्जीको प्रयोग)।
  • पियाजे: आत्मसात्करण, समायोजन, सन्तुलन; चार विकास चरण।
  • ब्रुनर: अन्वेषण सिकाइ, चक्रीय पाठ्यक्रम; क्रियात्मक, चित्रात्मक, प्रतीकात्मक प्रतिनिधित्व।
  • अजुबेल: अर्थपूर्ण सिकाइ र अग्रिम सङ्गठक।

उदाहरण: नियम भन्नुअघि विद्यार्थीलाई धेरै उदाहरण दिएर आफैँ नियम पत्ता लगाउन लगाउनु निर्माणवादी शिक्षण हो।

अभ्यास प्रश्न: पियाजेको संज्ञानात्मक विकास सिद्धान्तको शैक्षिक महत्त्व लेख्नुहोस्।

Social constructivism

Note: Social constructivism

Note

सामाजिक निर्माणवादअनुसार सिकाइ सामाजिक अन्तरक्रिया र भाषाबाट हुन्छ।

  • भाइगोत्स्की: निकटतम विकास क्षेत्र (ZPD) र ढाँचा सहयोग (scaffolding)।
  • सक्षम अन्य व्यक्ति (शिक्षक, साथी) को भूमिका महत्त्वपूर्ण।
  • बान्डुरा: अवलोकनात्मक सिकाइ; ध्यान, धारण, पुनरुत्पादन, अभिप्रेरणा।
  • कक्षामा: समूहकार्य, साथी शिक्षण, नमुना प्रदर्शन।

उदाहरण: शिक्षकले पहिले एउटा हिसाब गरेर देखाउँछन्, त्यसपछि सँगै गर्छन्, अनि विद्यार्थीले एक्लै गर्छन्: "म गर्छु, हामी गरौँ, तिमी गर।"

अभ्यास प्रश्न: ZPD र scaffolding को अवधारणा उदाहरणसहित लेख्नुहोस्।

Child development and adolescence

Note: Child development and adolescence

Note

बाल विकास शारीरिक, मानसिक, संवेगात्मक, सामाजिक र नैतिक पक्षमा निरन्तर र क्रमबद्ध रूपमा हुन्छ।

  • विकासका सिद्धान्त: निरन्तरता, क्रमबद्धता, वैयक्तिक भिन्नता, शिरदेखि खुट्टातर्फ।
  • एरिक्सन: ६–१२ वर्षमा परिश्रम बनाम हीनता; किशोरावस्थामा पहिचान बनाम भूमिका भ्रम।
  • कोलबर्ग: नैतिक विकासका तीन तह, छ चरण।
  • किशोरावस्थामा तीव्र शारीरिक परिवर्तन, साथीसमूहको प्रभाव, स्वतन्त्रता र पहिचानको खोजी।

उदाहरण: किशोर विद्यार्थीलाई सबैका अगाडि अपमान नगरी एक्लै बोलाएर सम्झाउनु उपयुक्त हुन्छ।

अभ्यास प्रश्न: किशोरावस्थाका विशेषता र शिक्षकको भूमिका लेख्नुहोस्।

Factors affecting learning

Note: Factors affecting learning

Note

अभिप्रेरणा, पुनर्बलन, अभ्यास, स्मरण, स्थानान्तरण र समायोजनले सिकाइलाई प्रभाव पार्छन्।

  • आन्तरिक अभिप्रेरणा (जिज्ञासा) बाह्य (पुरस्कार) भन्दा दिगो हुन्छ।
  • मास्लोको पदानुक्रम: शारीरिक, सुरक्षा, अपनत्व, सम्मान, आत्मसिद्धि।
  • एबिङहसको विस्मरण वक्ररेखा: अन्तरालसहितको दोहोर्‍याइले बिर्सने दर घटाउँछ।
  • सिकाइ स्थानान्तरण: सकारात्मक, नकारात्मक, शून्य।

उदाहरण: भोकै आएको विद्यार्थी पढाइमा ध्यान दिन सक्दैन; दिवा खाजाले शारीरिक आवश्यकता पूरा गर्छ (मास्लो)।

अभ्यास प्रश्न: सिकाइलाई प्रभाव पार्ने तत्त्वहरू उदाहरणसहित लेख्नुहोस्।

Individual differences and special needs

Note: Individual differences and special needs

Note

प्रत्येक विद्यार्थी बुद्धि, रुचि, गति, व्यक्तित्व र सिकाइ शैलीमा फरक हुन्छन्।

  • बुद्धिलब्धि = मानसिक उमेर ÷ वास्तविक उमेर × १००।
  • गार्डनरको बहुबौद्धिकता: भाषिक, तार्किक-गणितीय, स्थानिक, सङ्गीतात्मक, शारीरिक-गतिक, अन्तरवैयक्तिक, अन्तःवैयक्तिक, प्राकृतिक।
  • विशेष आवश्यकता: डिस्लेक्सिया, डिस्क्याल्कुलिया, ध्यान अभाव, प्रतिभाशाली बालबालिका।
  • सम्बोधन: विभेदीकृत शिक्षण, समूहकार्य, थप चुनौती, उपचारात्मक सहयोग।

उदाहरण: एउटै पाठमा कमजोर विद्यार्थीलाई चित्रसहितको सरल कार्यपत्र र अगाडिका विद्यार्थीलाई चुनौतीपूर्ण प्रश्न दिनु।

अभ्यास प्रश्न: वैयक्तिक भिन्नता सम्बोधन गर्न शिक्षकले अपनाउने उपाय लेख्नुहोस्।