Skip to content
Teaching License - Lower Secondary Level › Teaching License: General Paper
Teaching Methods and Instructional Process
Chapter overview
Teaching Methods and Instructional Process

Study Note: Teaching Methods and Instructional Process

Note

शिक्षण विधि र शैक्षणिक प्रक्रिया

१. शिक्षण विधिको अवधारणा र प्रकार

शिक्षण विधि भनेको शिक्षकले निश्चित उद्देश्य प्राप्त गर्न विषयवस्तु प्रस्तुत गर्ने र विद्यार्थीलाई सिकाइमा संलग्न गराउने व्यवस्थित तरिका हो। विधि छनोट गर्दा उद्देश्य, विषयवस्तुको प्रकृति, विद्यार्थीको उमेर र स्तर, उपलब्ध समय र सामग्रीलाई ध्यान दिनुपर्छ। कुनै एक विधि सबै अवस्थाका लागि उत्तम हुँदैन।

शिक्षककेन्द्रित विधिविद्यार्थीकेन्द्रित विधि
व्याख्यान, प्रदर्शन, कथन, पाठ्यपुस्तक वाचनपरियोजना, समस्या समाधान, खोज/अन्वेषण, छलफल, भूमिका निर्वाह, क्षेत्रकार्य, खेल
शिक्षक सक्रिय, विद्यार्थी मुख्यतः श्रोताविद्यार्थी सक्रिय, शिक्षक सहजकर्ता
धेरै विषयवस्तु छोटो समयमागहिरो बुझाइ, सीप र सिर्जनशीलता

अन्तरक्रियात्मक विधि: प्रश्नोत्तर, छलफल, मस्तिष्क मन्थन (brainstorming), सोक्रेटिक प्रश्न विधि। समालोचनात्मक चिन्तन विकासका लागि "किन?", "कसरी?", "यदि ... भए के होला?" जस्ता उच्च तहका प्रश्न सोध्नुपर्छ।

२. वार्षिक, एकाइ र दैनिक योजना

वार्षिक योजना मा पूरा शैक्षिक सत्रका एकाइ, पाठ्यघण्टी, समय र मूल्याङ्कन तालिका हुन्छ। एकाइ योजना मा एउटा एकाइका उद्देश्य, पाठ विभाजन, क्रियाकलाप र एकाइ परीक्षण हुन्छ। दैनिक पाठयोजना एक घण्टीको विस्तृत योजना हो। बहुकक्षा शिक्षण (एउटै शिक्षकले एकैपटक दुई वा बढी कक्षा पढाउने) मा कक्षागत र विषयगत तालमेल मिलाएर योजना गर्नुपर्छ।

३. आधुनिक शिक्षण रणनीतिहरू

  • परियोजना विधि: जोन डिउईको "गरेर सिक्ने" (learning by doing) दर्शनमा आधारित; डब्लु. एच. किलप्याट्रिकले विकास गरे। चरण: परिस्थिति सिर्जना → परियोजना छनोट → योजना → कार्यान्वयन → मूल्याङ्कन → अभिलेखन। उदाहरण: "हाम्रो टोलको फोहोर व्यवस्थापन" सर्वेक्षण।
  • क्षेत्रकार्य/शैक्षिक भ्रमण: वास्तविक स्थानमा गई अवलोकन र तथ्याङ्क सङ्कलन (नदी, खेत, ऐतिहासिक स्थल)।
  • समस्या समाधान विधि: समस्या पहिचान → परिभाषा → तथ्य सङ्कलन → परिकल्पना → परीक्षण → निष्कर्ष। डिउईको चिन्तनशील विचार प्रक्रियामा आधारित।
  • भूमिका निर्वाह (role play): विद्यार्थीले कुनै पात्र वा परिस्थितिको अभिनय गरेर सिक्ने; सामाजिक विषय, भाषा र नैतिक शिक्षामा उपयोगी।
  • खोज/अन्वेषण विधि: ब्रुनरको discovery learning; विद्यार्थीले आफैँ नियम पत्ता लगाउने।
  • आगमन र निगमन विधि: आगमन (inductive) मा उदाहरणबाट नियमतर्फ जाइन्छ (विशिष्टबाट सामान्य); निगमन (deductive) मा नियमबाट उदाहरणतर्फ (सामान्यबाट विशिष्ट)। सुरुका कक्षामा आगमन विधि बढी उपयुक्त।

४. सहकार्यात्मक सिकाइ

विद्यार्थीले साना समूहमा साझा लक्ष्यका लागि एकअर्कालाई सहयोग गर्दै सिक्ने विधि। मुख्य तत्त्व: सकारात्मक अन्तरनिर्भरता, व्यक्तिगत जवाफदेहिता, आमनेसामने अन्तरक्रिया, सामाजिक सीप र समूह प्रक्रियाको समीक्षा। प्रचलित तरिका:

  • Think-Pair-Share: आफैँ सोच्ने, जोडीमा छलफल गर्ने, कक्षामा प्रस्तुत गर्ने।
  • Jigsaw: प्रत्येक सदस्यले पाठको एक अंश सिकेर "विज्ञ समूह" मा छलफल गर्छ र आफ्नो समूहलाई सिकाउँछ।
  • साथी शिक्षण (peer tutoring) र ग्यालरी वाक।

५. उपचारात्मक शिक्षण

नैदानिक परीक्षण (diagnostic test) बाट विद्यार्थीको सिकाइ कठिनाइ र त्यसको कारण पहिचान गरी त्यसलाई हटाउन दिइने विशेष शिक्षण उपचारात्मक शिक्षण हो। क्रम: पहिचान → निदान → उपचार → पुनर्मूल्याङ्कन। उदाहरण: धेरै विद्यार्थीले "हासिल" भएको घटाउमा गल्ती गरेमा ठोस वस्तु (बन्डल-सिन्का) प्रयोग गरेर स्थानमान फेरि सिकाउने।

६. महामारी र विपद्मा सिकाइ निरन्तरता

कोभिड-१९ महामारीका बेला विद्यालय बन्द हुँदा नेपालमा वैकल्पिक प्रणालीबाट सिकाइ सहजीकरण निर्देशिका, २०७७ लागु गरियो। यसअनुसार विद्यार्थीको पहुँच हेरेर सिकाइका माध्यम छानियो:

  • इन्टरनेट र डिजिटल उपकरण भएका: अनलाइन कक्षा, सिकाइ पोर्टल
  • टेलिभिजन/रेडियो मात्र भएका: रेडियो र टेलिभिजन कार्यक्रम
  • कुनै साधन नभएका: स्वअध्ययन सामग्री, सामुदायिक सिकाइ केन्द्र, घरदैलो शिक्षण, साना समूहमा शिक्षण

विद्यालय पुनः सञ्चालन हुँदा सिकाइ क्षति पहिचान र पुनर्प्राप्ति (learning recovery) कार्यक्रम, मनोसामाजिक सहयोग र सरसफाइ मापदण्ड आवश्यक हुन्छन्।

Types of teaching methods

Note: Types of teaching methods

Note

शिक्षण विधि उद्देश्य, विषयवस्तु, विद्यार्थीको स्तर र स्रोतअनुसार छानिन्छ।

  • शिक्षककेन्द्रित: व्याख्यान, प्रदर्शन।
  • विद्यार्थीकेन्द्रित: परियोजना, खोज, समस्या समाधान, छलफल।
  • आगमन (उदाहरणबाट नियम) र निगमन (नियमबाट उदाहरण)।
  • समालोचनात्मक र सिर्जनात्मक चिन्तनका लागि खुला प्रश्न।

उदाहरण: विज्ञानमा पहिले प्रयोग गराएर निष्कर्ष निकाल्न लगाउनु आगमन विधि हो।

अभ्यास प्रश्न: शिक्षककेन्द्रित र विद्यार्थीकेन्द्रित विधिबिच तुलना गर्नुहोस्।

Instructional plans: annual, unit and daily

Note: Instructional plans: annual, unit and daily

Note

शैक्षणिक योजना वार्षिक, एकाइ र दैनिक तहमा बनाइन्छ; बहुकक्षा र मिश्रित शिक्षणमा विशेष योजना चाहिन्छ।

  • वार्षिक योजना: एकाइ, घण्टी, समय, मूल्याङ्कन तालिका।
  • एकाइ योजना: एकाइका उद्देश्य, पाठ विभाजन, एकाइ परीक्षा।
  • बहुकक्षा शिक्षण: साझा विषयवस्तु, कक्षागत कार्य, स्वअध्ययन र प्रत्यक्ष शिक्षण पालैपालो।
  • मिश्रित (blended) शिक्षण: कक्षा र अनलाइन सिकाइको संयोजन।

उदाहरण: शैक्षिक सत्रको सुरुमा विषय शिक्षकले १२ महिनाको एकाइ बाँडफाँड तालिका बनाउनु।

अभ्यास प्रश्न: वार्षिक योजना निर्माणका चरण लेख्नुहोस्।

Project, field work, problem solving and role play

Note: Project, field work, problem solving and role play

Note

परियोजना, क्षेत्रकार्य, समस्या समाधान र भूमिका निर्वाह आधुनिक, सक्रिय सिकाइका रणनीति हुन्।

  • परियोजना विधि: किलप्याट्रिक, डिउईको "गरेर सिक्ने" दर्शन।
  • क्षेत्रकार्य: वास्तविक स्थानमा अवलोकन र तथ्याङ्क सङ्कलन।
  • समस्या समाधान: समस्या पहिचान, परिकल्पना, परीक्षण, निष्कर्ष।
  • भूमिका निर्वाह: पात्र वा परिस्थितिको अभिनय।

उदाहरण: विद्यार्थीले टोलको खानेपानी स्रोत सर्वेक्षण गरी प्रतिवेदन बनाउनु परियोजना र क्षेत्रकार्य दुवै हो।

अभ्यास प्रश्न: परियोजना विधिका चरण उदाहरणसहित लेख्नुहोस्।

Collaborative learning

Note: Collaborative learning

Note

सहकार्यात्मक सिकाइमा विद्यार्थी साना समूहमा साझा लक्ष्यका लागि एकअर्कालाई सहयोग गर्दै सिक्छन्।

  • तत्त्व: सकारात्मक अन्तरनिर्भरता, व्यक्तिगत जवाफदेहिता, अन्तरक्रिया, सामाजिक सीप, समूह समीक्षा।
  • प्रविधि: Think-Pair-Share, Jigsaw, साथी शिक्षण, ग्यालरी वाक।
  • फाइदा: बुझाइ, सामाजिक सीप र आत्मविश्वास।

उदाहरण: Jigsaw मा "नेपालका तीन भौगोलिक क्षेत्र" को एक-एक क्षेत्र प्रत्येक सदस्यले पढेर समूहलाई सिकाउनु।

अभ्यास प्रश्न: सहकार्यात्मक र प्रतिस्पर्धात्मक सिकाइबिच भिन्नता लेख्नुहोस्।

Remedial teaching

Note: Remedial teaching

Note

उपचारात्मक शिक्षण नैदानिक परीक्षणबाट पहिचान भएका सिकाइ कठिनाइ हटाउन दिइने विशेष शिक्षण हो।

  • क्रम: पहिचान → निदान → उपचार → पुनर्मूल्याङ्कन।
  • साना समूह, फरक विधि, मूर्त सामग्री, थप अभ्यास।
  • साथी शिक्षकको सहयोग र अभिभावकसँग समन्वय।

उदाहरण: दशमलव गुणनमा दशमलव बिन्दुको स्थान गल्ती गर्ने विद्यार्थीलाई ग्रिड पेपरबाट फेरि सिकाउनु।

अभ्यास प्रश्न: उपचारात्मक शिक्षणका चरण उदाहरणसहित लेख्नुहोस्।

Teaching during pandemics and disasters

Note: Teaching during pandemics and disasters

Note

महामारी र विपद्का बेला वैकल्पिक माध्यमबाट सिकाइ निरन्तर राख्नुपर्छ।

  • वैकल्पिक प्रणालीबाट सिकाइ सहजीकरण निर्देशिका, २०७७।
  • माध्यम: अनलाइन, रेडियो, टेलिभिजन, स्वअध्ययन सामग्री, सामुदायिक सिकाइ केन्द्र।
  • विद्यालय फेरि खुल्दा सिकाइ क्षति पहिचान र पुनर्प्राप्ति कार्यक्रम।
  • मनोसामाजिक सहयोग र सरसफाइ मापदण्ड।

उदाहरण: इन्टरनेट नभएका विद्यार्थीलाई साप्ताहिक कार्यपत्र घरमै पुर्‍याएर फिर्ता लिनु।

अभ्यास प्रश्न: विद्यालय बन्द हुँदा सिकाइ निरन्तरताका उपाय लेख्नुहोस्।