Study Note: ICT in Education
Noteसूचना तथा सञ्चार प्रविधि (ICT)
१. शिक्षण सिकाइमा ICT
सूचना सङ्कलन, भण्डारण, प्रशोधन र सम्प्रेषण गर्ने कम्प्युटर, मोबाइल, इन्टरनेट, रेडियो, टेलिभिजन र सफ्टवेयरजस्ता प्रविधिलाई ICT भनिन्छ। महत्त्व: सिकाइलाई रोचक, दृश्य र अन्तरक्रियात्मक बनाउँछ; विश्वभरका स्रोतमा पहुँच दिन्छ; स्वअध्ययन र दूर शिक्षा सम्भव बनाउँछ; शैक्षिक व्यवस्थापन छिटो र पारदर्शी बनाउँछ।
चुनौती: विद्युत् र इन्टरनेटको अभाव, उपकरणको लागत, शिक्षकको डिजिटल सीपको कमी, डिजिटल विभाजन (digital divide), साइबर सुरक्षा र स्क्रिनको अत्यधिक प्रयोग। ध्यान दिनुपर्ने कुरा: प्रविधि साधन हो, साध्य होइन; शिक्षण उद्देश्यअनुसार प्रयोग गर्ने।
TPACK मोडेल (मिश्रा र कोहलर, २००६): प्रभावकारी शिक्षकमा प्रविधि ज्ञान (T), शिक्षणशास्त्रीय ज्ञान (P) र विषयवस्तु ज्ञान (C) को एकीकरण हुनुपर्छ। SAMR मोडेल ले प्रविधि प्रयोगका चार तह देखाउँछ: प्रतिस्थापन (Substitution), वृद्धि (Augmentation), परिमार्जन (Modification), पुनर्परिभाषा (Redefinition)।
२. कम्प्युटर, इन्टरनेट र डिजिटल स्रोत
- हार्डवेयर: कम्प्युटरका देख्न र छुन सकिने भाग। इनपुट (किबोर्ड, माउस, स्क्यानर), प्रोसेसिङ (CPU), आउटपुट (मनिटर, प्रिन्टर, प्रोजेक्टर), भण्डारण (हार्डडिस्क, पेनड्राइभ)।
- सफ्टवेयर: प्रणाली सफ्टवेयर (Windows, Linux, Android) र अनुप्रयोग सफ्टवेयर (Word, Excel, ब्राउजर)।
- इन्टरनेट: विश्वव्यापी कम्प्युटर सञ्जाल। इमेल, वेबसाइट, सर्च इन्जिन, भिडियो कल, अनलाइन कक्षा।
- खुला शैक्षिक स्रोत (OER): निःशुल्क प्रयोग र पुनर्प्रयोग गर्न मिल्ने इजाजतपत्रमा उपलब्ध सामग्री।
- सिकाइ व्यवस्थापन प्रणाली (LMS): Moodle, Google Classroom जस्ता प्लेटफर्म, जहाँ सामग्री, गृहकार्य र परीक्षा व्यवस्थापन गरिन्छ।
- जर्नल र डिजिटल पुस्तकालय: पेसागत विकास र अनुसन्धानका लागि अनलाइन जर्नल र इ-पुस्तक।
डिजिटल नागरिकता र सुरक्षा: बलियो पासवर्ड, व्यक्तिगत विवरण गोप्य राख्ने, साइबर बुलिङ रोक्ने, सामग्रीको स्रोत खुलाउने (साहित्यिक चोरी नगर्ने) र नक्कली समाचार पहिचान गर्ने सीप विद्यार्थीलाई सिकाउनुपर्छ।
३. अफिस प्याकेजबाट शैक्षिक सामग्री निर्माण
| सफ्टवेयर | शिक्षणमा प्रयोग |
|---|---|
| वर्ड प्रोसेसर (MS Word, LibreOffice Writer) | पाठयोजना, प्रश्नपत्र, कार्यपत्र, सूचना, प्रतिवेदन |
| स्प्रेडसिट (MS Excel, Calc) | अङ्क अभिलेख, नतिजा गणना, ग्राफ। जस्तै: =SUM(B2:F2) ले जोड, =AVERAGE(B2:F2) ले औसत, =MAX/=MIN ले उच्च/न्यून अङ्क निकाल्छ। |
| प्रस्तुतीकरण (PowerPoint, Impress) | चित्र, भिडियो र एनिमेसनसहित पाठ प्रस्तुति |
| अन्य | GeoGebra (गणित), PhET सिमुलेसन (विज्ञान), Google Forms (क्विज) |
उपयोगी किबोर्ड सर्टकट: Ctrl+C (कपी), Ctrl+V (पेस्ट), Ctrl+X (कट), Ctrl+Z (अन्डु), Ctrl+S (सेभ), Ctrl+P (प्रिन्ट), F5 (PowerPoint मा स्लाइड सो सुरु)।
४. शैक्षिक तथ्याङ्क र IEMIS
शैक्षिक योजना र नीति निर्माणका लागि भर्ना, उपस्थिति, शिक्षक, नतिजा र स्रोतसम्बन्धी तथ्याङ्क आवश्यक पर्छ। पहिले विद्यालयहरूले वर्षमा फ्ल्यास प्रतिवेदन (Flash report) मार्फत तथ्याङ्क पठाउँथे। अहिले एकीकृत शैक्षिक व्यवस्थापन सूचना प्रणाली (IEMIS) मार्फत विद्यालयले प्रत्येक विद्यार्थी, शिक्षक र विद्यालयको विवरण अनलाइन प्रविष्ट गर्छन्। यसलाई शिक्षा तथा मानव स्रोत विकास केन्द्रले सञ्चालन गर्छ। विद्यार्थी-आधारित तथ्याङ्कले छात्रवृत्ति, अनुदान, शिक्षक दरबन्दी र योजनामा मद्दत गर्छ।
तथ्याङ्क व्यवस्थापनको क्रम: सङ्कलन → प्रविष्टि र प्रमाणीकरण → विश्लेषण → सम्प्रेषण (प्रतिवेदन, ग्राफ) → निर्णयमा प्रयोग।