Study Note: Research in Teaching and Learning
Noteशिक्षण सिकाइमा अनुसन्धान र प्रयोग
१. अनुसन्धानको अवधारणा र प्रकार
अनुसन्धान भनेको कुनै समस्याको समाधान वा नयाँ ज्ञान पत्ता लगाउन व्यवस्थित, वैज्ञानिक र तथ्यमा आधारित खोज गर्ने प्रक्रिया हो। विद्यालय शिक्षामा अनुसन्धानले शिक्षण विधि, सिकाइ कठिनाइ, नीति कार्यान्वयन र विद्यार्थी उपलब्धिका समस्याको प्रमाणमा आधारित समाधान दिन्छ।
| आधार | प्रकार |
|---|---|
| उद्देश्य | आधारभूत (सिद्धान्त निर्माण), प्रायोगिक/व्यावहारिक (समस्या समाधान), कार्यमूलक (आफ्नै कार्यस्थलको सुधार) |
| तथ्याङ्कको प्रकृति | परिमाणात्मक, गुणात्मक, मिश्रित |
| विधि | ऐतिहासिक, वर्णनात्मक/सर्वेक्षण, प्रयोगात्मक, घटना अध्ययन |
अनुसन्धान प्रक्रियाका सामान्य चरण: समस्या पहिचान → सम्बन्धित साहित्य पुनरवलोकन → उद्देश्य/परिकल्पना → अनुसन्धान ढाँचा र नमुना छनोट → तथ्याङ्क सङ्कलन → विश्लेषण र व्याख्या → निष्कर्ष, सुझाव र प्रतिवेदन।
तथ्याङ्क सङ्कलनका साधन: प्रश्नावली, अन्तर्वार्ता, अवलोकन, परीक्षण, लक्षित समूह छलफल, अभिलेख/दस्तावेज अध्ययन।
२. कार्यमूलक अनुसन्धान (Action research)
कुर्ट लेविन (१९४६) ले यो अवधारणा दिए र स्टेफन कोरीले शिक्षामा लोकप्रिय बनाए। शिक्षकले आफ्नै कक्षाको तत्कालीन समस्या पहिचान गरी समाधानका उपाय प्रयोग गर्दै सुधार गर्ने सानो, व्यावहारिक र चक्रीय अनुसन्धान नै कार्यमूलक अनुसन्धान हो।
चक्र (केमिस र म्याकट्यागर्ट): योजना (Plan) → कार्य (Act) → अवलोकन (Observe) → प्रतिबिम्बन (Reflect) → परिमार्जित योजना …
उदाहरण: कक्षा ६ का १२ विद्यार्थी नियमित गृहकार्य ल्याउँदैनन्। शिक्षकले कारण पत्ता लगाउन विद्यार्थी र अभिभावकसँग कुरा गर्छन् (समस्या पहिचान), गृहकार्य छोटो र रोचक बनाउने तथा "गृहकार्य तालिका" राख्ने योजना बनाउँछन् (योजना), तीन हप्ता लागु गर्छन् (कार्य), गृहकार्य ल्याउनेको सङ्ख्या अभिलेख राख्छन् (अवलोकन) र नतिजा हेरेर अर्को चरणको सुधार तय गर्छन् (प्रतिबिम्बन)।
विशेषता: समस्या केन्द्रित, सहभागितामूलक, तुरुन्त प्रयोग गर्न सकिने, सानो क्षेत्रमा सीमित र नतिजाको सामान्यीकरण नहुने।
३. तथ्याङ्क विश्लेषण र प्रतिवेदन
सरल तथ्याङ्कमा प्रतिशत, औसत (mean), मध्यिका (median), रीत (mode) र तालिका/स्तम्भचित्र प्रयोग गरिन्छ।
उदाहरण: पाँच विद्यार्थीका अङ्क: १२, १५, १५, १८, २०। औसत = ८० ÷ ५ = १६; मध्यिका = १५ (बिचको मान); रीत = १५ (सबैभन्दा बढी दोहोरिएको)।
प्रतिवेदनमा शीर्षक, परिचय र समस्या, उद्देश्य, विधि, नतिजा र विश्लेषण, निष्कर्ष, सुझाव, सन्दर्भसूची र अनुसूची हुन्छन्। नतिजालाई आफ्नो र सहकर्मीको शिक्षण सुधारमा प्रयोग गर्नु नै अनुसन्धानको सार्थकता हो।
४. घटना अध्ययन (Case study)
कुनै एक व्यक्ति, विद्यार्थी, समूह, विद्यालय वा घटनाको गहिरो र सर्वाङ्गीण अध्ययन घटना अध्ययन हो। जस्तै: बारम्बार अनुपस्थित हुने एक विद्यार्थीको पारिवारिक, सामाजिक, आर्थिक र शैक्षिक पृष्ठभूमिको अध्ययन। प्रक्रिया: घटना छनोट → तथ्य सङ्कलन (अन्तर्वार्ता, घरभेट, अभिलेख) → विश्लेषण → कारण पहिचान → उपचार/सुझाव → अनुगमन।
| आधार | कार्यमूलक अनुसन्धान | घटना अध्ययन |
|---|---|---|
| उद्देश्य | समस्या समाधान र अभ्यास सुधार | कुनै घटनाको गहिरो बुझाइ |
| प्रकृति | चक्रीय, हस्तक्षेपसहित | वर्णनात्मक/अन्वेषणात्मक |
| एकाइ | कक्षा वा समूहको समस्या | एक व्यक्ति, संस्था वा घटना |